Mama od tortur

"Mama od tortur" to pozycja, którą przeczytałam już chwilę temu, jednak napisanie jakiejkolwiek opinii odkładałam w czasie. Dlaczego? Złość, bezradność, smutek, poczucie potwornej niesprawiedliwości chyba mnie przerosły.

Gertrude Baniszewski, samotna matka, kobieta o nieciekawej przeszłości; jej właśnie twarz widzicie na powyższym zdjęciu. Wychowywała siedmioro dzieci. Pewnego dnia do jej domu trafiły siostry, Sylvia i Jenny Likens. Rodzice dziewczyn pracowali w wędrownym cyrku. Ustalili więc z Gertrude, że ta za drobną opłatą będzie sprawować opiekę nad siostrami. Szkoda, że nikt nie przewidział tego, iż moment zawarcia umowy między dorosłymi zapoczątkuje koszmar dzieci. Przemoc psychiczna, fizyczna, seksualna. Ośmieszanie, upodlenie i brak jakichkolwiek zahamowań. Kolejne, chore pomysły i sposoby przemocy, które wymyślała Baniszewski przechodzą ludzkie pojęcie. Oczywiście nie będę ich opisywać; ta książka jest zdecydowanie dla czytelników o mocnych nerwach.

Historia Gertrude Baniszewski jest dość dobrze znana w popkulturze. Inspirował się nią [Adres usunięty]. Jack Ketchum pisząc powieść „Dziewczyna z sąsiedztwa” a na jej podstawie powstał film o tym samym tytule. Gertrude Baniszewski zasłynęła makabryczną zbrodnią. Przez kilka miesięcy torturowała nastolatkę, Sylvię Likens, która trafiła pod jej opiekę. W upokarzaniu dziewczyny wtórowała jej młodzież odwiedzająca jej dom. Ryan Green w publikacji „Mama od tortur” przybliża sylwetkę Gertrude oraz opowiada o okrutnych wydarzeniach, których była sprawcą i prowodyrem. Próbuje odpowiedzieć na pytanie: „Co popchnęło ją do tego strasznego czynu?”

Interesująca jest forma książki. Została ona określona jako „true crime”, a chodzi o to, że balansuje na granicy reportażu i powieści. Początek przypomina klasyczną biografię, ale autor akcentuje w niej relacje rodzinne Gertrude oraz te z kolejnymi mężami, co miało ukształtować jej sposób myślenia oraz „zepsuć” umysł, bo trzeba przyznać, że mamy do czynienia z osobą niezrównoważoną. Kiedy w życiu Baniszewskich pojawiają się siostry Likens (sprostowanie: pod opiekę Gretrude trafiły dwie dziewczynki, ale to jedną z nich upatrzyła sobie nowa „mama” na ofiarę) książką przybiera charakter powieści („dla ludzi o mocnych nerwach” - wypada dodać). Ryan Green wymyślił domniemane dialogi, gesty, uczucia itp. Jest to dość dziwne i mnie zawsze zastanawia wiarygodność takiego opisu, ile autor dodał od siebie. Czego możemy być pewni, to zadane nastolatce obrażenia. I w „Mamie od tortur”, i w „Dziewczynie z sąsiedztwa” ofiara zostaje poddana podobnym torturom. Wiemy również, że są zeznania świadków – a tych było wielu – mniemam więc, że zostały one udostępnione pisarzom i dziennikarzom. Koniec książki to sąd nad sprawcami i tu autor znowu wraca do reportażowego tonu.

Opisy tego tego, co spotkało Sylvię są szokujące. Ciężko sobie wyobrazić, że grupa ludzi mogła miesiącami zadawać takie cierpienie. Ciężko sobie wyobrazić, że jedna kobieta miała tak ogromną charyzmę, iż podporządkowała sobie grupę nastolatków. A może wcale nie tak ciężko? Znamy historie i wiemy, co można osiągnąć dzięki dobrze zaprojektowanej propagandzie. Gertrude Baniszewski, pomimo niestabilności emocjonalnej, potrafiła zmanipulować otoczenie i przekonać je, że to Sylvia jest kłamczuchą. Sąsiedzi widzący zaniedbaną dziewczynę „uważali to (…) za absolutnie normalne”1. Tak jak wspominałam, ta zbrodnia szokuje, jednak najbardziej wstrząsnęło mną iż „wszyscy, od młodzieży z sąsiedztwa po miejscowego pastora, niezwłocznie udzielili policji informacji.”2 Dlaczego tak późno? Ryan Green kreśli kilka sytuacji, w których można było dziewczynę uratować. Mimo to „ani jedna osoba, która spotkała na swojej drodze Sylvię Likens, nie kiwnęła palcem, by zapobiec jej przedwczesnej śmierci.”3

Do takich tragedii dochodzi co jakiś czas. Co prawda nie na taką skalę, jednak media cyklicznie donoszą o zakatowanym dziecku. Ludzie nagle budzą się i za pośrednictwem mediów społecznościowych przesyłają sobie informacje, wyrażają oburzenie, zapalają wirtualne świeczki za „małego aniołka”. Wszyscy załamują ręce, że nie dało się nic zrobić. A obok tego żalu, czytam na lokalnej grupie parentingowej post kobiety, która pisze, że zgłosiła dziecko pod opieką osób nietrzeźwych, a patrol przyjechał po 1,5 godzinie. Chce się wyć.

Wracamy do książki, bo to nie ma być utyskiwanie na służby, a opinia o powieści. Czytelnicy dostają sprawnie napisaną relację ze zbrodni, której sprawcami byli Gertrude Baniszewski, jej dzieci oraz ich koledzy i koleżanki. Dostajemy książkę, którą szybko się czyta, ale szybko nie znaczy przyjemnie. Ryan Green nie szczędzi nam makabry, jednak taka była sprawa, którą podjął się opisać.

1 Ryan Green, "Mama od tortur", przeł. Mateusz Rulski-Bożek, wyd. Wielka litera, Warszawa 2023, s. 159.

2 Tamże, s. 187.

3 Tamże, s. 196.

Czy istnieją granice zła? Jak daleko może się posunąć człowiek sprawiając cierpienie innemu człowiekowi? Już II wojna światowa mocno przesunęła te granice, ale też sprawiła, że zaczęliśmy się zastanawiać, czy to zło tkwi w każdym i tylko czeka na odpowiednią okoliczność by się wyłonić? Niestety makabryczne zbrodnie nie zakończyły się wraz z nastaniem pokoju. One dzieją się każdego dnia, zwykle za zamkniętymi drzwiami i wcale nie potrzeba do nich wojny. Ostatnia sprawa tragicznie zmarłego Kamilka, torturowanego latami przez rodziców pokazała, że ludzkie okrucieństwo jest rzeczywistością. I co najgorsze – rzeczywistością, na którą jesteśmy obojętni.

Oczywiście, za zbrodnie można obwiniać wymiar sprawiedliwości, opieszałość policji w wykrywaniu sprawców, ale niestety w dużej mierze jesteśmy winni my – ludzie, którzy nie reagują na przejawy niesprawiedliwości i przemoc. Odwracamy oczy udając, że nie widzimy, że to nas nie dotyczy, bo tak jest łatwiej. Może gdyby ktokolwiek zwrócił uwagę na to, co dzieje się w domu Gertrude Baniszewski, nastoletnia Sylvia Likens by żyła. I co najważniejsze, nie umierałaby miesiącami poniżana, bita, przypalana, głodzona. Tymczasem sąsiedzi woleli ignorować dziwaczne sąsiedztwo, nauczyciele zajmować się uczeniem, pracownik socjalny zamknąć sprawę, a policja przymknąć oko, bo przecież dotyczyło to pośrednio ich kolegi. Konsekwencją tej powszechnej znieczulicy była śmierć w cierpieniach, za którą winę ponoszą tak naprawdę wszyscy.

O tym, jak doszło do tego, że Sylvia zmarła, jak wyglądała eskalacja zła, o niewydolności systemu i ludzkiej obojętności przeczytamy we wstrząsającej książce „Mama od tortur”, z serii true crime. Autor, Ryan Green, w opublikowanej nakładem wydawnictwa Wielka Litera książce stara się obiektywnie pokazać nie tylko całą zbrodnię, ale również odsłania przed nami kulisy dorastania owej „mamy”, czyli Gertrude. Ta smutna dziewczynka, odrzucona przez matkę, jedynej miłości doświadczyła ze strony ojca, z którym była bardzo związana. Jednak im silniejsza była ich relacja, tym większą nienawiść budziła w rodzicielce. Śmierć ojca oznaczała, że zawalił się dotychczasowy świat, a irracjonalne oskarżenie matki o spowodowanie jego śmierci, zwiększyło jeszcze zagubienie dziewczynki. Później zresztą przez całe życie poszukiwała tej miłości i akceptacji, dokonując kolejnych złych wyborów.

Szybki ślub z zastępcą szeryfa, osiemnastoletnim Johnem Baniszewskim, mógł być początkiem nowego, lepszego życia. Jednak Gertrude tak naprawdę nie wiedziała, jak być panią domu, mimo opinii „łatwej”, nie lubiła również zbliżeń cielesnych. A coraz bardziej sfrustrowany żoną John nie powstrzymywał się przed biciem. Mimo tego kobieta rodziła mu dziecko za dzieckiem do chwili, kiedy dowiedziała się, że może wziąć rozwód. Kolejni mężczyźni, kolejne dzieci sprawiały, że Gertrude stawała się coraz bardziej niestabilna emocjonalnie. Z gromadką dzieci mieszkała w biedzie, ale otoczona współczuciem sąsiadów i kościoła, przy którym była blisko. Poznała też nowe narzędzie, poza przemocą - straszenie ogniem piekielnym. Sama wychowując dziecko kochanka, czyli zrodzone z grzechu, odwróciła swoją winę, o trudne położenie zaczynając obwiniać świat. W każdym widziała grzesznika, a mając obsesję na punkcie seksu, nieczystości, pozbyła się nawet drzwi wewnętrznych w domu, by mieć kontrolę nad tym, co robią jej dzieci. Jednocześnie dawała przyzwolenie na alkohol, papierosy i zapraszanie znajomych, przed którymi odgrywała wyluzowaną mamuśkę.

Jednak prawdziwym zapalnikiem dla jej szaleństwa, było przyjęcie na wychowanie sióstr, nastoletniej Sylvia i Jenny Likens. Wówczas to w pełni stało się jasne, że wychowywanie siódemki dzieci wcale nie świadczy o byciu dobrą matką. Relacja pomiędzy siostrami a Gertrude, szczególnie pomiędzy Syvią a jej opiekunką doskonale pokazuje, jak wygląda relacja pomiędzy katem a ofiarą. Szaleństwo, które ogarnęło Gertrude, objęło również innych ludzi, którzy – za przyzwoleniem pani Baniszewski – krzywdzili biedną dziewczynę. A może to nie szaleństwo, ale zło tkwiące w każdym z nas?

Lektura książki na długo zapada w pamięć. Bardzo plastyczna relacja, to zarazem studium zła, jak i gotowe obrazy pojawiające się w naszej wyobraźni. Wstrząsające obrazy, należy dodać, które pozwalają wątpić w człowieczeństwo!

Czasami zastanawiam się, dlaczego niektóre zbrodnie przechodzą bez echa, a o innych pamięta się przez dziesięciolecia. Tak naprawdę nie ma uniwersalnej odpowiedzi, zdarza się, że decyduje o tym okrucieństwo, osoba sprawcy szczególnie seryjnego, najrzadziej dzieje się tak ze względu na ofiarę, chyba że była rozpoznawalna zanim się nią stała.

"Mama od tortur" Ryana Greena otwiera nową serię wydawniczą dotyczącą tematyki true crime. Wrażenie robią same okładki, stylizowane trochę na sądowe akta i ciągle rzadko spotykane na polskim rynku ostrzeżenia dotyczące treści nieodpowiedniej dla części odbiorców.

Zaskoczyła mnie jednak treść. Spodziewałam się chyba szczegółowego opracowania sprawy, która rozegrała się w domu Gertrude Baniszewski. Dostałam... właśnie. Ciężko określić, co to właściwie jest. Myślę, że najbliżej temu do powieści opartej na faktach, takiej raczej swobodnej interpretacji dramatu młodej dziewczyny. To, co mnie raziło, to dziwnie lekki i nieczuły styl, który pasowałby do suchego reportażu, ale niekoniecznie dobrze współgrał z formą, jaką przyjął autor.

Sylvia Likens zapisała się w smutnej historii świata jako ofiara niewyobrażalnego okrucieństwa. Przeraża nie tylko to, co ją spotkało, ale też to, kto brał w tym udział. Gertrude Baniszewski dopuszczała i zachęcała młodzież do gnębienia Likens w każdy możliwy sposób.

To, co dla mnie zawsze było w tej historii niezrozumiałe, to to, że rodzice zostawili obie córki pod "opieką" zupełnie obcej kobiety, nie zadali sobie nawet trudu, by popytać o nią u sąsiadów, nie zrobili nic. To czyni ich w moich oczach współwinnymi tej tragedii, bo to oni praktycznie porzucili swoje dzieci. A była babcia, była dorosła siostra, w zasadzie każde rozwiązanie było bardziej rozsądne niż pierwsza lepsza samotna matka sześciorga dzieci.

"Mama od tortur" to trochę dziwna propozycja dla fanów true crime. Nie jest to reportaż, nie jest to opracowanie, nie jest to też powieść. Trochę za dużo w tym inwencji autora i zbyt lekko się to czyta, jak na to, o czym opowiada. Mimo wszystko ten projekt do mnie przemawia i na pewno sięgnę po kolejne książki z tej serii.

Moje 7/10.

Sylvia i Jenny Likens trafiają pod opiekę Gertrude Baniszewski. Jak do tego doszło, to już paradoks sam w sobie. Niemniej w życiu natolatek rozpoczyna się koszmar. W domu panuje jedna zasada. Żeby przetrwać trzeba walczyć a rządzi najsilniejszy. W tym przypadku Gertrude, szumnie nazywana przez własne dzieci ,,mamą". I tak też każe się tytułować Sylvi i Jenny.

Czytanie tej lektury nie sprawiło mi żadnej przyjemnością. Historia jest do szpiku okrutna, pełna bestialstwa, wyrachowania. Brak tu jakiejkolwiek najmniejszej skruchy, odrobiny nadziei, okruchów człowieczeństwa. Fala emocji jakie po sobie następują jest przytłaczaja, bo rozum nie obejmuje takiej brutalności.

To co się rzuca w oczy, oprócz rzecz jasna niemiłosiernej bezduszności, to patologia tej rodziny i dzieci, które biura udział w katowaniu, poniżaniu każdej postaci, tej dziewczynki. Dialogi, słowa, czyny budzą grozę i nie pozostawiają złudzeń, że na świecie są potwory o jakich się człowiekowi nie śniło. Inną kwestią, która budzi zażenowanie, to klapki na oczach społeczeństwa, wychodzącego z założenia, że lepiej nie widzieć i nie słyszeć. Skala zdziczenia tej kobiety sięga zenitu a wyrok to jakaś hipokryzja i plucie w twarz wszystkim ofiarom przemocy domowej, fizycznej i psychicznej.

Ta lektura może wpędzić człowieka w przysłowiowego ,,doła".

Polecam książkę, ale jest ona naprawdę dla czytelników o mocnych nerwach.