Jakby nikogo nie było

Drażen, Dirk i Romeo – to ludzie, którzy się nigdy nie spotkali. Połączyła ich wojna jugosłowiańska lat 90 XX wieku. Drażen to żołnierz serbski, który uczestniczył w ludobójstwie mieszkańców Srebrenicy. „Moje pokolenie nie dociekało, czy dziewczyna, z którą się spotykam, jest Serbką czy Chorwatką, czy kolega, z którym gram w nogę, jest Muzułmaninem”. Dirk to wojskowy, jeden z błękitnych beretów ONZ. Romeo to sędzia, który uczestniczył w procesach karnych do spraw byłej Jugosławii. Każdy z nich opowiada o swoich losach z różnej perspektywy a łączy ich masakra w Srebrenicy. Romeo musiał być sędzią. Dirk uczestniczył w wyprawie wojsk holenderskich do Jugosławii pod patronatem ONZ. Drażen strzelał do niewinnych ludzi, których jedyną winą było to że urodzili się nie po tej stronie konfliktu. To nie dla wszystkich jest książka „Jakby nikogo nie było” Marco Magini. Raczej dla osób zainteresowanych konfliktem na Bałkanach. Chociaż każdy empatyczny człowiek zastanowi się nad tą powieścią. Bo dlaczego tylu niewinnych dzieci i dorosłych musiało zginąć aby zwyciężyła jedna ze stron? Dlaczego zawsze ONZ wyrażają „głębokie zaniepokojenie” i nic nie robią? Dirk stał z boku, mimo iż był żołnierzem, bo nie miał prawa do nikogo strzelać. Nawet gdy widział że zabijano dzieci, („wymazują z mapy to, czym kiedyś była Jugosławia, od teraz jest to serbskie i tylko serbskie terytorium, te góry już nigdy nie usłyszą płaczu muzułmańskich dzieci”), gwałcą kobiety, zabierano starców. Ja nie mam do niego żalu, takie były rozkazy. „Tutaj jutro nie istnieje, przetrwanie to jedyny priorytet, a dobra reputacja to luksus, na który można będzie sobie pozwolić dopiero w czasach pokoju”. „Czy istnieje ludzka sprawiedliwość?” Nie, nie istnieje. Wojna to nie sława i chwała, to smród, brud i dyzenteria. Nie ma zwycięzców. Dla mnie to bardzo tragiczna i potwornie smutna książka. Książka o przegranych. Książka o ludziach, którzy patrzyli i nic nie zrobili. „Do tryumfu zła wystarczy tylko, żeby dobrzy ludzie nic nie robili” – Edmund Burke.

Wydarzenia, które 21 lat temu miały miejsce w tak niedaleko od nas położonej Srebrenicy. W okrutnej masakrze zginęło wtedy blisko 10 tys. osób, w tym 1400 dzieci, cywili, ludzi całkowicie niewinnych. Ich winą było tylko urodzenie się i zamieszkiwanie w niewłaściwym miejscu, w złym czasie. Tragiczne, okrutne, nieludzkie, nie do wyobrażenia. A to wszystko przy biernej obserwacji, czyli de facto swoistym przyzwoleniu ONZ. Niewyobrażalnie krwawa, nie do zmycia plama na honorze ONZ i współczesnych ludzi. Nie protestowanie, gdy dzieje się zło jest częstokroć gorsze od czynienia tego zła.

Po II wojnie światowej nie było zbrodni gorszej niż Srebrenica.

Marco Magini posłużył się nimi, żeby przypomnieć o tych wydarzeniach, ale także w celu pokazania czegoś więcej.

Jakby nikogo nie było to niezwykle mocna i na długo zapadająca w pamięć książka. Wydarzenia w niej opisane dot. wszelkich aspektów związanych z masakrą w Srebrenicy.

Narratorów mamy trzech, w związku z tym wydarzenia poznajemy z punktu widzenia trzech osób - Żołnierza ONZ, który stacjonował w byłej Jugosławii, sędziego biorącego udział w procesach w Hadze, gdzie sądzeni byli zbrodniarze z Srebrenicy oraz męźczyzny osądzanego za ludobójstwo.

Początek książki i opowieści jest prosty, klarowny choć nie ukrywam niezwykle trudny, okrucieństwo wyziera bowiem z każdego nieomal zdania. Wiadomo, zbrodnia taka jak ludobójstwo w Srebrenicy musi być ukarana. Jednak z każdą kolejna czytana strona sprawa coraz bardziej się komplikuje. Nie zdradzę o co chodzi z tym komplikowaniem, o co chodzi w całej historii. Sami musicie to odkryć.

Magini snuje przed nami powolną, ale porywającą od pierwszej strony opowieść o dramacie, dokonywaniu zbrodni, jej sądzeniu, biernemu przyglądaniu się, gdy ważą się losy tysięcy niewinnych, milczącym popieraniu, braku protestu. I tak na dobrą sprawę warto się zastanowić, kto w sprawie ludobójstwa w Srebrenicy był prawdziwym zbrodniarzem. To nie jedyne pytania jakie kłębią się w głowie czytelnika w trakcie lektury i już po jej zakończeniu. Na żadne z tych pytań Magnini nie daje odpowiedzi. Zmusza za to czytelnika do przemyślenia wielu ważnych kwestii.

Wojna zawsze pozostawia w człowieku niewyobrażalne ślady. To czas, gdy trzeba podjąć mnóstwo decyzji, które rodzą jeszcze więcej pytań. Czy trzeba odebrać czyjeś życie, aby ratować własne? Gdzie kończy się granica rozsądku, a zaczyna szaleństwo?

Dość niepopularnym tematem jest wojna bałkańska. Przyznaję, że sama mało wiedziałam, ale lektura książki Maginiego otworzyła mi w oczy. Konflikt, który charakteryzował się ogromem okrucieństwa i przemocy. Sięgając po tę pozycję byłam świadoma, iż może mnie przerazić. Jednak emocje towarzyszące mi podczas czytania buzują we mnie nadal. Piszę te słowa, a w tle mam włączonych kilka artykułów opowiadających o genezie całej sytuacji. Chciałabym dowiedzieć się więcej, może częściowo zrozumieć kilka kwestii, które poruszył autor. Mamy tu do czynienia z naprawdę ciężką historią, więc wiem, że nie wszyscy będą mieli na nią ochotę. Jeśli czujecie się na siłach, a nawet macie zapał do wielu przemyśleń — to będziecie zdecydowanie zadowoleni. Choć może wybrałam złe słowo. Zadowolenie nie komponuje się z goryczą, która bije z każdej strony. To zawsze trudne. I potrzebne.

Dražen Erdemović, pół Chorwat, pół Serb. Chłopak, który pragnie prowadzić normalne życie, wychowywać córeczkę i spędzać czas z żoną. Nie może — oskarżony o zbrodnie wojenne staje przed sądem i dręczony wyrzutami sumienia opowiada o wszystkim, czego był nie tylko świadkiem, ale także uczestnikiem. Swoje spojrzenie przytacza także Dirk — jeden z członków sił pokojowych ONZ, ciągle próbujący pozbyć się koszmaru wojny. W procesie Erdemovića bierze udział niejaki Romeo Gonzáles, sędzia. Postawiony pod murem zdaje sobie sprawę z prowadzonej przez niego sprawy. Wie, że musi wydać wyrok, ale nie potrafi podejść do niego obojętnie…

Marco Magini od samego początku wprowadza czytelnika w stan pewnego napięcia. Zaczyna ostro i konkretnie, gdy przedstawia scenę demolowania domu przez Dirka. Mężczyznę opętanego pragnieniem pozbycia się natrętnych wspomnień. Brutalnych w swojej namacalnej prawdziwości. Dražen nie jest postacią fikcyjną i od początku poczułam wobec niego współczucie. Także wobec Gonzálesa próbującego wybrać jak najlepszą decyzję, co należy do arcytrudnych zadań. Każdy bohater został nakreślony z dbałością o szczegóły, z całą gamą cech. W przypadku Dirka i Dražena mamy narrację pierwszoosobową, to dodatkowo sprawia, że łatwo się zgłębić w ich umysły.

Opis masakry w Srebrenicy uderza w czułe punkty. Bezsensowne mordowanie, w pewnym momencie automatyczne. Co zrobić? Słuchać rozkazów, bo inaczej samemu stanie się obok ofiar i zginie? Zostawiając przy tym rodzinę, również skazaną, niekoniecznie na śmierć, ale choćby wykluczenie i pozbawienie opieki. Takie wybory są tragiczne. Chyba właśnie ten rozdział najbardziej mną wstrząsnął, bo postawiłam się w sytuacji Erdemovića. I mimo, że od lektury już minęło parę dni, to nadal nie wiem, co bym zrobiła. I chyba przez dłuższy czas będę się zastanawiać.

W „Jakby nikogo nie było” zaciera się linia między dobrem a złem. Dobitnie zdajemy sobie sprawę z tego, że świat nie jest tylko czarny i biały. Musimy podejmować różne decyzje, ale prawie wszyscy wiemy, iż nie chcielibyśmy decydować o czyimś życiu. W sensie dosłownym. Byłoby cudownie, gdyby to była jedynie fikcja literacka, lecz nią nie jest. Książka dobrze wpasowuje się w aktualne wiadomości. Codziennie słyszymy o nalotach, zamachach, walkach. W ich ogniu istnieją realni ludzie, którzy zapewne też nie umieją wybrać mniejszej katastrofy. Dylematy trojga bohaterów spajają się w całość, choć powierzchownie wydaje się, że dotyczą innych spraw.

Autor bombarduje czytelnika retorycznymi pytaniami, które wwiercają się w głowę. Jeśli lubicie lektury skłaniające ku poważnym przemyśleniom, to serdecznie polecam „Jakby nikogo nie było”. Gwarantuję, że zechcecie pochylić się nad historią Erdemovića.

"Kiedy coś powinno znaleźć się w centrum zainteresowania wszystkich, zazwyczaj przestawało być interesujące dla kogokolwiek."

Debiutancka powieść Marco Magini to mocne wezwanie do rachunku sumienia ludzkości, zachodnich demokracji i instytucji międzynarodowych. Głośny sprzeciw wobec zapominaniu przez świat o masowych egzekucjach w Srebrenicy na 8373 muzułmańskich mężczyznach i chłopcach, przez serbskie oddziały paramilitarne, w ciągu zaledwie pięciu lipcowych dni 1995 roku. Wstrząsający obraz ludobójstwa, czystek etnicznych, wojny religijnej, bratobójczej walki i biernej postawy sił międzynarodowych, przerażającej nieudolności, odpowiedzialności za masakrę, wydania przez żołnierzy ONZ w ręce Serbów setki cywilów chroniących się w ich obozie. Autor w mocnym, bezpośrednim stylu, odsłania przed czytelnikiem dramatyczny i złożony kontekst wydarzeń, zatrważające zdarzenia i makabryczne przeżycia, stopniową utratę nadziei podtrzymującej wolę przetrwania, niejednoznaczną walkę dobra ze złem, proces rozbicia osobowości, zafałszowaną sprawiedliwość. Nie ma miejsca na niedomówienia i przemilczenia, lecz na realistyczny i szczery obraz rzeczywistości, historię pełną bohaterów i potworów. Podczas czytania książki towarzyszą nam niezwykle intensywne i sprzeczne uczucia, bolesne przemyślenia. Stawiamy szalenie trudne, istotne, zasadnicze i konieczne pytania, usilnie próbując odnaleźć na nie odpowiedzi.

Wojna całkowicie zmienia wyobrażenie o szczęściu, wyzwala w człowieku to co najgorsze, zabija okruchy człowieczeństwa, bezwzględnie odsłania prawdziwe oblicza ludzi. Przyglądamy się tragicznym wydarzeniom z trzech perspektyw, Dirka - przedstawiciela holenderskiego kontyngentu żołnierzy ONZ wysłanych do Bośni, Romeo - hiszpańskiego sędziego Międzynarodowego Trybunału Karnego w Hadze, oraz Dražena Erdemović - bośniackiego Chorwata walczącego w serbskiej armii. Obserwujemy ich zachowania, spostrzeżenia, refleksje i silne ekstremalne emocje. W świat marzeń brutalnie wkroczyła przerażająca rzeczywistość, zapanowało poczucie bezsilności, zagubienia, frustracji i odrętwienia. Pojawiło się pragnienie bycia niewidzialnym, zagłuszenia bolesnych myśli za wszelką cenę, skazane na niepowodzenie poszukiwanie sensu otaczającej rzeczywistości. Ratunkiem od coraz głębszej rozpaczy wydaje się być codzienna rutyna, unikanie łączenia faktów zmuszające do ujrzenia dramatyzmu całościowego obrazu sytuacji, wywołanie wbrew sobie beznamiętności w przyglądaniu się wydarzeniom, koncentrowanie się na bezmyślnym odgrywaniu przydzielonych ról. W trakcie czytania książki natychmiast nasunęły mi się słowa Tadeusza Mazowieckiego - "Nie mogę już udawać, że bronię praw człowieka" - ustępującego ze stanowiska wysłannika ONZ po masakrze w Srebrenicy.

[Adres usunięty]