Jak Karol Szymanowski pisał książkę o sobie (pocket)

Jeżeli ktoś czytał „Uwodziciela” Danuty Gwizdalanki, to teraz dodtrutkę w postaci pracy Teresy Chylińskiej „Jak Karol Szymanowski pisał książkę o sobie”. W miarę czytania coraz bardziej nabierałem przekonania, że jest faktycznie odpowiedzią na chłodnego, wręcz mroźnego „Uwodziciela”.

Teresa Chylińska znalazła się w dość komfortowej sytuacji, kiedy autor historycznej biografii dysponuje taką ilością materiału, że nie pozostaje mu nic innego, jak dokonać selekcji pod kątem przewodniej myśli książki. Jak tę myśl można przedstawić? Czy to jest opis tragicznego losu kompozytora? Czy to jest próba zdefiniowania polskiej kultury z pomocą myśli i działalności (w mniejszym stopniu, niestety, twórczości) Karola Szymanowskiego? Książka Teresy Chylińskiej (podkreślmy: badaczki i wydawcy całej korespondencji kompozytora) jest oparta na głębokiej empatii. I podczas gdy dla Danuty Gwizdalanki Szymanowski był przede wszystkim autodestruktorem, dla Teresy Chylińskiej ta właściwość nie ma praktycznie znaczenia wobec dobrych cech Karola na czele z jego misją wręcz stworzenia polskiej nowoczesnej kultury, chyba nie tylko muzycznej.

Tu warto zrobić małą dygresję. W pierwszej połowie XX wieku nie było wątpliwości co do liniowego charakteru postępu w muzyce na Zachodzie.(Inaczej to wyglądało w ZSRR, gdzie postęp trzymano na bardzo krótkiej smyczy, co było faktycznie sprzeczne z rozumieniem postępu, jako motoru głównej ideologii). Muzyczny konserwatyzm często w swoiście prowincjonalnej wersji w Polsce miał się dobrze, a Szymanowski wkroczył do owej „polskości” jak przybysz z obcej planety. Obcy – więc a priori nielubiany. Zwłaszcza, że chciał tę polskość zdefiniować swoją muzyką na nowo, widzieć ją szerzej, nie izolacjonistycznie. Na inne spojrzenie nie pozwalał mu jego background kulturowy.

I tu jest pewien paradoks. Po powojennym tryumfie idei Szymanowskiego w twórczości [Adres usunięty]. jego uczniów i przedwojennych zwolenników znaleźliśmy się w epoce, która odrzuca, liniowy charakter postępu w muzyce. Nawet sam postęp został zakwestionowany. Jak w takim razie odczytywać dzisiaj to wszystko, czemu Karol poświęcił swoje życie?

Dzisiaj to jest czas przeszły dokonany. Historia (jak widać historia to są nie tylko daty bitew i powstań). Także historia... medycyny. Gruźlicę Szymanowskiego, powiedzmy: leczył,niejaki dr Glaz. Głównie w ten sposób, aby chronić pacjenta przed...złymi wiadomościami na temat swojego zdrowia. Kończąca biografię relacja Leonii Gradstein z ostatnich chwil kompozytora jest dobrym epilogiem autorskiej myśli: współczucie jest ważnym dopełnieniem tego portretu. Powtarzający się w nim motyw: „TAKI BYŁ KAROL” , pojawia się albo w przypadku opisu jego altruistycznych gestów (zupełnie inaczej widzianych w „Uwodzicielu”), albo przy prezentacji artystycznego credo.

To był „Lot ku światłu” , że posłużę się w tym miejscu tytułem mojego tekstu, który kiedyś napisałem o Szymanowskim w „Twórczości”. Jestem pewien, że jego narodziny odbyły się nie w momencie powrotu do Polski, jak zdaje się podkreślać Teresa Chylińska, ale wcześniej, w okolicach Kropiwnickiego (d. Jelizawietgradu).

Szkoda, że książka nie zawiera indeksu co najmniej osobowego, brak przypisów od biedy mogę zaakceptować z powodów praktycznych. Książka piękna, ale to nie znaczy, że Szymanowski nie czeka wciąż na pracę muzykologiczną, z analizą utworów i okoliczności ich powstania.