Szachy, często nazywane grą królewską, to rozrywka od wieków obecna na ziemiach polskich. O jej historii i pasjonatach szachownicy opowiada książka Kaspra Bajona "Gambit orangutana. Opowieść o polskich szachach".
Tytuł książki nawiązuje do nowojorskiego epizodu z 1924 roku, kiedy to jeden z polskich mistrzów szachownicy Ksawery Tartakower, wykonując niestandardowy ruch piona, uzasadnił swoje posunięcie rzekomą podpowiedzią orangutana, którego oglądał podczas wyprawy do ogrodu zoologicznego na Bronksie.
Autor publikacji skupia się na złotej epoce polskich szachów datowanej zwykle na okres dwudziestolecia międzywojennego i czasy okupacji hitlerowskiej. Opowiada o rodzimych mistrzach rozgrywek szachowych, a także o znanych osobach będących pasjonatami królewskiej gry, między innymi o marszałku Józefie Piłsudskim, pisarzu Karolu Irzykowskim czy dyplomacie Janie Karskim.
Książka "Gambit orangutana" przywołuje popularne przedwojenne turnieje szachowe oraz obrazy rozgrywek toczonych na szachownicach w żydowskim getcie czy nazistowskim obozie koncentracyjnym w Buchenwaldzie.
O autorze
Kasper Bajon jest pisarzem i poetą młodego pokolenia, a prywatnie synem reżysera Filipa Bajona. Sam również zajmuje się reżyserią oraz pisze scenariusze produkcji filmowych. Jego najsłynniejszą publikacją jest reporterska książka "Fuerte", która w 2021 roku znalazła się w finale konkursu o Literacką Nagrodę "Nike".
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura faktu lub z serii Poza serią
Czy książka "Gambit orangutana. Opowieść o polskich szachach" jest podręcznikiem do nauki gry?
Nie, ta pozycja nie jest klasycznym podręcznikiem taktyki, lecz literaturą faktu skupioną na historii i ludziach świata szachów. Kasper Bajon koncentruje się na losach wybitnych graczy oraz kulturowym znaczeniu gry, a nie na nauce konkretnych otwarć czy schematów. Czytelnik odnajdzie tu barwne anegdoty o takich postaciach jak Ksawery Tartakower czy Akiwa Rubinstein. To idealna lektura dla osób szukających kontekstu historycznego i humanistycznego spojrzenia na szachownicę. Książka pozwala zrozumieć pasję i tragedie, które towarzyszyły mistrzom złotej ery polskich szachów.
Jakie znane postacie historyczne i literackie pojawiają się w tej publikacji?
Autor przywołuje sylwetki wybitnych intelektualistów, takich jak Vladimir Nabokov, Walter Benjamin czy Ludwig Wittgenstein, ukazując ich związki z szachami. W tekście przewijają się także polskie ikony historii i kultury, w tym Józef Piłsudski, Jan Karski oraz Karol Irzykowski. Bajon kreśli portrety nie tylko zawodowych graczy, ale i pasjonatów, dla których szachy stanowiły ważny element życia codziennego. Dzięki temu książka staje się fascynującym zapisem intelektualnej historii Europy i Polski. Tak szerokie spektrum bohaterów sprawia, że opowieść wychodzi daleko poza ramy czysto sportowe.
Czy do zrozumienia treści wymagana jest zaawansowana wiedza o teorii szachowej?
Lektura nie wymaga od czytelnika znajomości skomplikowanych zapisów partii ani biegłości w teorii debiutów. Publikacja jest napisana w formie erudycyjnej gawędy, która jest przystępna nawet dla laików zainteresowanych historią i kulturą. Choć tytuł nawiązuje do konkretnego otwarcia szachowego, autor wyjaśnia jego genezę w sposób anegdotyczny i zrozumiały dla każdego. Najważniejszym elementem są tu emocje i losy ludzkie zaplątane w szachowe uniwersum, a nie techniczna analiza ruchów. Dzięki takiemu podejściu książka jest doskonałym wyborem dla szerokiego grona odbiorców literatury faktu.
Dla kogo ta książka może nie być odpowiednim wyborem?
Publikacja ta nie spełni oczekiwań osób poszukujących wyłącznie suchych wyników turniejowych lub technicznych analiz partii szachowych krok po kroku. Ze względu na swój eseistyczny i dygresyjny charakter, może być ona zbyt wymagająca dla czytelników preferujących prostą, linearną narrację. Autor często porusza się ruchem skoczka, łącząc odległe wątki filozoficzne i biograficzne, co wymaga od odbiorcy dużego skupienia. Jeśli szukasz typowego poradnika o tym, jak wygrywać w szachy, ta książka nie dostarczy Ci gotowych recept ani diagramów. Jest to propozycja dla osób ceniących głębię literacką i rozbudowany kontekst kulturowy.
Jakie okresy historyczne i miejsca są opisane w tej opowieści?
Książka przenosi czytelnika przede wszystkim do złotej ery polskich szachów przypadającej na okres międzywojenny. Autor opisuje tętniące życiem kluby szachowe przedwojennej Łodzi oraz dramatyczne partie rozgrywane w gettach i obozach koncentracyjnych, takich jak Buchenwald. Narracja obejmuje również słynne międzynarodowe turnieje, w tym ten w Nowym Jorku z 1924 roku, który stał się początkiem tytułowego debiutu orangutana. Dzięki precyzyjnemu osadzeniu w czasie i przestrzeni, czytelnik może poczuć atmosferę dawnych kawiarni i powagę historycznych wydarzeń. To wielowątkowa podróż przez najważniejsze punkty na mapie polskiej i światowej historii szachów.
