„Dramat staroindyjski” w przekładzie i opracowaniu Marii Krzysztofa Byrskiego. Kiedy niebianie odmówili zajęcia się sztuką teatru, Brahma przekazał stosowną wiedzę Bharatamuniemu, a ten przysposobił do roli aktorów swoich stu synów. Pierwsze widowisko odbyło się w święto Proporca Indry, upamiętniające zwycięstwo niebian nad antyniebianami, a jego treść była odpowiednia do okoliczności premiery. Niebianie wpadli w zachwyt, antyniebianie wręcz przeciwnie: w geście zemsty odebrali aktorom mowę, pamięć i zdolność ruchu. Interwencja Indry nie rozwiązała problemu, Bharatamuni zwrócił się więc o pomoc do Brahmy. To wtedy został wzniesiony budynek teatralny, a jego poszczególne części powierzono opiece wybranych niebian. Ta mityczna opowieść pokazuje, jak w dramacie staroindyjskim sprawy ludzkie łączą się z boskimi. To tylko jeden z aspektów tej bogatej, bardzo sformalizowanej i bardzo różnorodnej zarazem sztuki. Zachód od wieków fascynuje się kulturą Indii, a teatr zajmuje w niej wyjątkowe miejsce. „Aktorstwo w klasycznym teatrze indyjskim określa się terminem "abhinaja", który dosłownie znaczy "doprowadzenie". (…) Aktor ma być ekspertem w swego rodzaju behawiorystyce. Powinien on umieć wywołać w umysłach widzów reakcje emotywne związane z sytuacjami, które tylko wirtualnie wydarzają się na scenie i nie mają niezależnego, rzeczywistego charakteru. Sytuacja jest podobna do funkcji reklamy w realnym socjalizmie. Normalnie reklama oznacza dostępność towaru. W socjalizmie była ona zabiegiem stwarzającym wrażenie, że towar jest, choć go wcale nie było”. Ze Wstępu Marii Krzysztofa Byrskiego „Słynna definicja smaku ("rasa"), którą zawdzięczamy Bharatamuniemu, autorowi "Traktatu o teatrze" ("Natjaśastra"), nawiązuje do najzupełniej fizycznych doświadczeń smakowych i w ten sposób podkreśla zmysłowy charakter przeżycia estetycznego. Estetyka staroindyjska wymienia osiem smaków właściwych świadomości estetycznej: miłości ("śryngara"), wesołości ("hasja"), smutku ("karuna"), gniewu ("raudra"), bohaterstwa ("wira"), przerażenia ("bhajanaka"), wstrętu ("bibhatsa") oraz zachwytu ("adbhuta")”. Ze „Wstępu” Marii Krzysztofa Byrskiego Bhasa – jeden z najwybitniejszych dramaturgów epoki wczesnoklasycznej starożytnych Indii. Żył najprawdopodobniej na przełomie III i IV wieku. Jego utwory zostały odnalezione na początku XIX wieku w Kerali (południowo-zachodnie Indie), gdzie stanowiły istotny element rytuału świątynnego. Najważniejsze utwory Bhasy to „Przysięga Jaugandharajany” oraz „Ujrzana we śnie Wasawadatta”, wykorzystujące wątki z literatury baśniowej. Jego twórczość dramatyczna stanowi do dziś ważną część tradycyjnego repertuaru teatru Indii Południowych. Kalidasa – uznawany za największego twórcę literatury sanskryckiej. Najprawdopodobniej żył w V wieku i mieszkał w miejscowości Udźdźaini, należącej do regionu Madhja Pradeś, położonego w środkowych Indiach. Najsłynniejszym jego dziełem, cenionym na całym świecie, jest „Rozpoznanie Śakuntalowica”; popularność sztuki poza granicami Indii rozpoczęła się w 1791 roku, kiedy to Johann Wolfgang von Goethe zachwycił się jej niemieckim tłumaczeniem. Na język polski utwór przełożony został po raz pierwszy w 1923 roku przez Stanisława Schyera. Maria Krzysztof Byrski (1937) – profesor nauk humanistycznych; urodzony w Wilnie, syn teatralników Ireny z Szymańskich i Tadeusza. Ukończył studia indologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Doktoryzował się na Banaras Hindu University w Waranasi w Indiach. W latach 1990–1996 przebywał w tym kraju na placówkach dyplomatycznych. Przez kilka dekad związany z Instytutem Orientalistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Autor ponad stu publikacji w języku polskim, angielskim i hindi.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna obca lub z serii Biblioteka Narodowa
Jakie konkretnie utwory zawiera publikacja "Dramat staroindyjski. Biblioteka Narodowa"?
Antologia zawiera najważniejsze dzieła Bhasy, takie jak "Ujrzana we śnie Wasawadatta", oraz słynne "Rozpoznanie Śakuntalowica" autorstwa Kalidasy. Są to teksty kluczowe dla literatury sanskryckiej, wybrane i opracowane przez wybitnego polskiego indologa. Publikacja skupia się na utworach reprezentujących okres wczesnoklasyczny oraz klasyczny teatr indyjski. Wybór ten pozwala prześledzić ewolucję formy dramatycznej od rytuału świątynnego po dojrzałą sztukę dworską.
Czy do zrozumienia tekstów Bhasy i Kalidasy wymagana jest wcześniejsza wiedza o Indiach?
Lektura nie wymaga eksperckiej wiedzy wstępnej, ponieważ wydanie z serii Biblioteka Narodowa oferuje kompletny aparat krytyczny. Obszerny wstęp szczegółowo wyjaśnia mityczne początki teatru oraz starożytne zasady gry aktorskiej. Liczne przypisy na bieżąco tłumaczą zawiłości kulturowe, terminy religijne oraz specyficzne konwenanse literackie tamtej epoki. Dzięki temu czytelnik może w pełni zrozumieć warstwę symboliczną tekstów bez konieczności sięgania po zewnętrzne opracowania.
Jaką rolę w tym wydaniu odgrywa wstęp profesora Marii Krzysztofa Byrskiego?
Wstęp stanowi obszerne studium teoretyczne, które wprowadza w system estetyczny i filozoficzny starożytnych Indii. Autor analizuje w nim mechanizmy wywoływania emocji u widza oraz społeczną rolę teatru w tamtejszej kulturze. Tekst ten łączy perspektywę historyczną z praktycznym doświadczeniem badacza, który spędził wiele lat na indyjskich placówkach naukowych. Jest to niezbędny element dla osób szukających rzetelnego i naukowego spojrzenia na światową klasykę dramaturgii.
W jaki sposób książka wyjaśnia starożytną koncepcję "rasa" w kontekście przeżyć widza?
Książka definiuje pojęcie "rasa" jako zmysłowe doświadczenie estetyczne, porównywalne do fizycznego odczuwania smaku. Tekst szczegółowo opisuje osiem podstawowych smaków, takich jak miłość, bohaterstwo czy zachwyt, które aktor ma za zadanie wywołać w umyśle odbiorcy. Czytelnik dowiaduje się, jak sformalizowana struktura dramatu służy osiągnięciu konkretnego stanu emocjonalnego u widza. To wyjaśnienie pozwala spojrzeć na teatr indyjski jako na precyzyjny system psychologiczny, a nie tylko formę rozrywki.
Dla jakiego czytelnika to opracowanie dramatu staroindyjskiego może okazać się zbyt wymagające?
Publikacja ta nie jest odpowiednia dla osób szukających lekkiej, współczesnej beletrystyki do szybkiego czytania bez przypisów. Ze względu na swój naukowy charakter i archaiczny język przekładu, lektura wymaga dużego skupienia oraz cierpliwości od odbiorcy. Czytelnicy niechętni obszernym komentarzom krytycznym mogą poczuć się przytłoczeni ilością informacji historycznych i teoretycznych zawartych w tekście. Jest to pozycja przeznaczona przede wszystkim dla osób ceniących pogłębioną analizę tekstów źródłowych i kontekstów kulturowych.
