Człowiek, który był Czwartkiem

Brytyjskie powieści kryminalne od lat są symbolem bardzo wysokiej jakości, która potrafi zapewnić szerokiej grupie czytelników naprawdę solidnej porcji rozrywki. Trudno więc przejść obojętnie obok książki należącej właśnie do tego nurtu, tym bardziej, kiedy grafika obwoluty mocno przykuwa wzrok, a widniejące na okładce hasło: „Jedna z najsłynniejszych powieści brytyjskich XX wieku”, zachęca do powiększenia zasobów swojej domowej biblioteczki.

Cała akcja książki zaczyna się Saffron Park, gdzie dwójka poetów Lucjan Gregory i Gabriel Syme wdaje się w mocno ożywioną dyskusję na temat literatury. Każdy z panów ma na ten temat kompletnie inne zdanie. Cała przyjacielska pogawędka w końcu przeradza się w mocno wymagającą dysputę filozoficzną, w wyniku której Gabriel Syme zostaje zaproszony przez swojego towarzysza na spotkanie anarchistów, których celem jest zdestabilizowanie spokojnego świata. W wyniku kompletnie nieprzewidzianych wydarzeń bohater na tajnym spotkaniu, gdzie odbywają się wybory, zostaje wybrany do Najwyższej Rady Anarchistów, przyjmując kryptonim Czwartek (każdy z członków nazywa się tak jak dni tygodnia). To jednak nie koniec niespodzianek dla młodego poety okazuje się, że jego towarzysz rozmów jest tajnym agentem Scotland Yardu, który próbuje zapobiec tragedii i powstrzymać ową grupę szaleńców. Syme nie tylko zobowiązuje zachować się tajemnice, co zostaje zwerbowany w szeregi stróżów prawa i będzie musiał pomoc odkryć prawdziwe tożsamości spiskowców.

Z miejsca należy napisać, że zdecydowanie nie jest to książka dla każdego. Mamy tutaj dokonały przykład tego, że nie należy oceniać książki po okładce. Z pozoru historia jest intrygująca w swoich złożeniach i prezentuje poziom naprawdę ciekawego kryminały politycznego. Szybko jednak czytelnik przekona się o tym, że prostota twórcza jest kompletnie obca autorowi dzieła i każda kolejna przeczytana strona tytułu to solidna porcja brytyjskiego skomplikowanego absurdu, który nie każdemu przypadnie do gustu.

Kilka pierwszych rozdziałów książki potrafią mocno uśpić czujność czytelnika. Wszystko wydaje się „normalne” i powielające pewne utarte schematy z wielu innych powieści kryminalnych. Powoli rozwijająca się interesująca intryga szybko jednak pokazuje swoje drugie o wiele bardziej złożone oblicze. Zaskakujące zwroty akcji, momentami kompletnie irracjonalne wydarzenia czy mocno filozoficzne wywody bohaterów na temat świata, są tutaj czymś zupełnie naturalnym. Dodatkowo twórca poprzez wykreowanych bohaterów, pozwala poszczególnym czytelnikom na bardzo szeroką interpretację świata (zarówno tego wykreowanego, jak i rzeczywistego). Jakby tego wszystkiego było jeszcze mało, to całość podlana jest mocno niesztampowym poczuciem humoru w stylu Monty Pythona, który jeszcze bardziej podkreśla odmienność owego dzieła.

W przypadku starania się ocenienia tej książki nie może być mowy o jakimkolwiek obiektywizmie. Tytuł Gilberta K. Chestertona jest tak bardzo specyficzny, że każdy będzie do niego podchodził indywidualnie. W mojej subiektywnej ocenie pod względem fabularnym dzieło jest poprawne, w niektórych momentach nawet dość intrygujące w innych zaś niestety kompletnie niepotrzebnie zagmatwane, co wymusza na czytelniku ponowne przeczytanie danego fragmentu, aby w pełni zrozumieć założenia twórcy. To samo dotyczy się samego stylu literackiego, który przez większość część dzieła jest poprawny, ale w kilku miejscach (szczególnie w dialogach) widać w nim chwilowy brak pomysłu i nadmierną sztuczność.

Człowiek, który był czwartkiem, było, jest i będzie książką którą jednych zachwyci, a innych zaś kompletnie odrzuci. Nie ma jednej skonkretyzowanej grupy odbiorców, którym można byłoby polecić ten tytuł. Każdy miłośnik nietuzinkowej i mocno specyficznej literatury brytyjskiej będzie musiał przekonać się samemu czy tego rodzaju twórczość wpasowuje się w jego gusta. Mnie osobiście tytuł niespecjalnie zachwycił, być może dlatego, że od początku byłem nastawiony na zupełnie inny klimat. Potrafię jednak dotrzeć pewne jego zalety, plasującego go moim zdaniem w segmencie pozycji poprawnych, które mogły stać się naprawdę bardzo dobre.

Dawno nie czytałam czegoś równie tak szalonego jak inteligentnego! Pierwsze dwie sceny powieści to po prostu mistrzostwo połączenia humoru, ironii, błyskotliwości oraz zdolności oratorskich. Po ich przeczytaniu nie miałam wątpliwości, że będę się przy tym tytule bawić doskonale!

Książka pełna jest angielskiego humoru w stylu Monty Pythona, gdzie absurd i groteska urastają do olbrzymich rozmiarów. Znajdziemy tu też rewelacyjne, mocno intrygujące postacie i oczywiście wiele tematów do rozmyślań. Autor porusza takie zagadnienia jak podziały społeczne, stosunek ludzi do władzy, a także, a może przede wszystkim, do religii. Wszystko to jednak kryje się pod płaszczykiem humoru i absurdu, więc czyta się przyjemnie i z dużym zainteresowaniem.

Pojedynek na szpady

Książka, której wydanie w 1967 roku zostało zablokowane przez Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk, jako zbyt wywrotową, zasługuje na poznanie. Powieść powstała w 1909 roku i miejscami trąci myszką, chociaż jej temat jest bardzo aktualny. Ratuje ją wartka akcja, wspaniały język i jak zwykle doskonały angielski humor. Zaczyna się porwaniem mnicha Michaela przez profesora Lucyfera i ich dyskusją na temat wiary i niewiary. Profesor Lucyfer opowiada się po stronie racjonalizmu, chociaż sam jest jego zaprzeczeniem. W statku powietrznym, w kulminacji swojej dyskusji znajdują się nad Katedrą św. Pawła w Londynie, którą zwieńcza kula a na niej krzyż. Tytuł książki nawiązuje do tego symbolu, gdzie krzyż jest symbolem wiary, a kula racjonalności. Co ciekawe, mnich zostaje wyrzucony ze statku powietrznego i przed śmiercią ratuje go krzyż i kula. Jest to prolog do całej historii, chociaż obaj bohaterowie jeszcze się pojawią w tej opowieści.

Na jednej z ulic Londynu ateista i socjalista, Turnbull, wydaje gazetę, w której atakuje religię. On, jak i jego gazeta nikogo nie interesuje. Wszystko się zmienia, gdy pojawia się katolik Maclan, krewki Szkot, który staje w obronie swojej wiary. Obaj są dżentelmenami, a więc pragną rozstrzygnąć swój spór w trakcie pojedynku na szpady. Wydaje się, że nic prostszego, wystarczy spokojna łąka i zostanie rozstrzygnięte w trakcie pojedynku czy Bóg istnieje, czy nie. Nic mylnego. Władze nie chcą dopuścić do tego pojedynku, aby tym sporem nie zainteresowało się społeczeństwo. Żeby móc doprowadzić do pojedynku przemierzają cały kraj ścigani przez policję. W trakcie tej ucieczki często się sprzymierzają, aby nie zostać pojmanym. Prowadzą też ciekawe rozmowy na temat wiary i ateizmu i rodzi się między nimi nić porozumienia. Jednak ta wyprawa jest pełna sensacyjnych wydarzeń i komicznych sytuacji. Na swej drodze spotykają ciekawe postacie, które ubarwiają całą opowieść. Czy dojdzie do tego pojedynku i jaki będzie jego wynik? Jaką rolę odegrają w tym pojedynku mnich Michael i profesor Lucyfer? Zakończenie jest zaskakujące.

Chesterton stworzył alegoryczną opowieść z dwójką sympatycznych bohaterów. To świat wokół nich, który pragnie ich uciszyć, jest wrogi i nieprzyjemny. Oni mają mnóstwo wad, ale też zalet, błądzą, mylą się, nie zawsze postępują mądrze, ale głęboko wierzą w swe ideały. Jednak nawzajem siebie szanują i są nawet gotowi oddać za siebie życie. Czytelnik sam musi dokonać wyboru.

Recenzja jest też w serwisie "Na kanapie"