Codzienność i groza. Trzecia Rzesza w 1943 roku

To bardzo wyjątkowa lektura o II wojnie światowej. Oliver Holmes główny nurt książki poświęca Karlobertowi Kreitenowi, Miał 27 lat i uważany był za jeden z największych niemieckich talentów pianistycznych. Tłumy wiwatowały na jego koncertach, a on pełen skupienia i wielkiej miłości grał utwory wielkich kompozytorów tego świata, w tym Chopina.

Przychodzi rok 1943 to drugi nurt książki, kiedy kilka słów rzuconych przy śniadaniu odmienia jego życie. 1943 to także nieprzypadkowa data z innego punktu widzenia. To w tym roku zostaje rozbita armia niemiecka pod Stalingradem, Alianci rozpoczynają dywanowe naloty bombowe na niemieckie miasta, a Goebbels ogłasza wojnę totalną.

Jest o czym pisać, tematów w bród. Jak sobie z tym radzi Oliver Holmes. Autror, jakby beznamiętnie dokonuje rekonstrukcji wydarzeń niemal dzień po dniu, jak w gazecie prezentującej newsy. Są to krótkie flesze typu: "16 marca 1943 roku w Rzeszy Niemieckiej wydano rozporządzenie dotyczące normalizacji trumien. Na trumnę do pochówku ziemnego kategorii pierwszej wolno zużyć maksymalnie 0,11 metra sześciennego drewna" Ale także dłuższe opowieści o ludziach znanych lub bezimiennych w chronologicznym układzie, przeplatanymi dramatycznymi losami wspomnianego pianisty i walki o niego jego rodziny.

Taki typ narracji jest beznamiętny, pozbawiony empatii. On odtwarza rzeczywistośc, w jakiej żyli Niemcy, co ich gnębiło, czego się bali, jak bardzo byli zniewoleni ideami głoszonymi przez Hitlera, jak musieli warzyć słowa i gesty, jak zachowywali się w stosunku do Żydów czy Polaków. To taka kropla kapiąca na kamień z datą 1943 pokazująca, że przecież nie wszystko jest takie, jakie im chciano przekazać, że nie każdy kocha Hitlera.

Autor kończy książkę, doprowadzając losy głównych bohaterów do ich końca życia, pokazując to czy zostali rozliczeni lub czy sami rozliczyli się z historią. Pochłonął mnie ten sposób narracji, co chyba nie jest dziwne, bo przecież moje życie to także dziennikarstwo i to, to newsowe.

Rok 1943 to także rok, w którym Mildred Harnack, Amerykanka, zakochana w literaturze niemieckiej i wiedziona miłością do swojego niemieckiego męża postanowiła pozostać w III Rzeszy i zaangażować się w ruch oporu przeciwko Hitlerowi. Za tę decyzję 16 lutego 1943 r. zapłaciła najwyższą cenę. Nie została skazana na śmierć, ale Hitler postanowił inaczej. Wspaniałą opowieść o jej życiu czytałem w książce wydanej przez Znak "Podwójne życie Mildred. Historia kobiety, którą kazał zabić Hitler", Rebeki Donner.

Hilmes sięga po postać Karlroberta Kreitena, młodego, utalentowanego pianisty, który w innej epoce zapewne zapełniałby sale koncertowe Europy. Ale w Niemczech roku 1943 za jedno nieostrożne zdanie, wypowiedziane w złym miejscu i przy złych ludziach, płaci najwyższą cenę. Śmierć Kreitena, wykonana z zimnym okrucieństwem nazistowskiego aparatu sprawiedliwości, stanowi ramę dla tej opowieści. I choć Kreiten nie dominuje narracji, jego historia wraca jak refren. Przypomina ona o tym, jak cienka była linia między życiem a zagładą.

Największą siłą książki jest jednak forma. Hilmes nie proponuje jednolitej narracji. Zamiast tego tworzy swoistą mozaikę. Śledzimy równolegle losy różnych ludzi: od prostych obywateli, przez artystów i dzieci, po funkcjonariuszy partii. Niektórzy z nich starają się tylko przetrwać. Inni, mniej lub bardziej świadomie, wspierają system i terror. Jeszcze inni próbują się mu przeciwstawiać, choć z góry wiedzą, że ich szanse są znikome.

Jest tu też miejsce na sceny z życia kulturalnego, np. koncerty, premiery filmowe, wieczory taneczne. Ale pod tą powierzchnią tętni groza. Obok koncertów na porządku dziennym są: donosy, egzekucje, coraz częstsze naloty bombowe, groźby przesiedleń i represji. Hilmes pokazuje, że życie w Trzeciej Rzeszy nie było jednym wielkim marszem z pochodniami. Było ono przede wszystkim mieszaniną strachu, przyzwyczajenia, oportunizmu i desperackiego trzymania się pozorów normalności.

Jednym z najbardziej porażających aspektów książki jest zestawienie dwóch światów: tego, w którym ludzie spacerują po parkach, jedzą ciasto w kawiarniach i śmieją się przy radiowych audycjach, oraz tego, w którym Żydzi giną w obozach zagłady, więźniowie polityczni wiszą na szubienicach, a dzieciom wyjaśnia się, że „zwycięstwo jest blisko”.

Hilmes nie moralizuje. Fakty i przemyślana kompozycja mówią same za siebie. Autor pokazuje, jak totalitaryzm przenikał codzienność, jak stawał się niemal przezroczysty, jak zabijał nie tylko fizycznie, ale też moralnie, znieczulając społeczeństwo na przemoc, zmieniając obywateli w biernych obserwatorów, a czasem i współsprawców.

Rok 1943 był momentem przełomowym. Klęska pod Stalingradem, rosnąca frustracja społeczeństwa, a jednocześnie niegasnąca nadzieja wielu Niemców na „ostateczne zwycięstwo”. To napięcie jest wyczuwalne na każdej stronie książki. Hilmes znakomicie ukazuje, jak nieprzewidywalność i sprzeczności tego roku odbijały się na psychice ludzi. Z jednej strony Goebbels ogłasza „wojnę totalną”, z drugiej strony kina wciąż pełne są widzów, a hity filmowe mają przywracać narodowi nadzieję.

Świetna, poruszająca, wręcz szokująca książka z genialnie nakreślonymi postaciami. Dzięki świetnemu warsztatowi narracyjnemu, każda z postaci, nawet epizodycznych, zostaje w pamięci czytelnika na długo.

Codzienność i groza... to coś znacznie więcej niż książka historyczna. To poruszająca refleksja nad tym, jak zło potrafi wkradać się w codzienne życie, jak łatwo człowiek może się do niego przyzwyczaić – i jak dramatyczne są skutki, gdy odwaga przestaje być opłacalna. Warto pamiętać, jak kruche jest to, co dziś nazywamy normalnością.. Warto to mieć na uwadze, szczególnie gdy obok nas zło podnosi znowu głowę. Pamiętajmy, Auschwitz nie spadło z nieba. Zdecydowanie polecam.