"Z Nocy i Mowy. Taki jest mój rodowód" - deklarował Marian Pankowski w swojej pierwszej powieści. Jego twórczość wyrasta z kreacyjnego żywiołu języka, który pozwala się przyjrzeć ciemnym sferom doświadczenia i oddać cielesny wymiar świata. Jest to autor na wskroś oryginalny, bezkompromisowy. Wyróżnia się olśniewającą frazą, a zarazem prowadzi wysublimowaną grę z tradycją literacką: od Reja i Kochanowskiego, przez romantyków, po Leśmiana i Gombrowicza. Utwory składające się na niniejszy wybór - Smagła swoboda (1955), Matuga idzie (1959) oraz Granatowy Goździk (1972) - są świadectwem dojrzałości i maestrii pisarza, a także zapowiedzią jego dalszych przygód w prozie. To również swego rodzaju nieformalna "trylogia rodzinna", którą wyznaczają dedykacje dla matki, brata oraz młodszego siebie - "Maniusia, autora lirycznych wierszy". Pankowski wskazuje w niej źródła mowy własnej: sanockiej, arcypolskiej, światowej.
O autorze
Marian Pankowski (1919-2009) - prozaik, dramatopisarz, poeta, historyk literatury, tłumacz. Od 1938 roku studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, jednak musiał przerwać naukę z powodu wybuchu wojny. W latach 1942-1945 był więźniem obozów koncentracyjnych Auschwitz, Gross-Rosen, Nordhausen i Bergen-Belsen. Po wojnie osiadł w Belgii, gdzie ukończył studia i pracował jako wykładowca współczesnej literatury polskiej oraz lektor języka polskiego na Université Libre de Bruxelles. Poza utworami zawartymi w niniejszej edycji wydał m.in. Rudolfa (1980), Pątników z Macierzyzny (1985), Z Auszwicu do Belsen (2000), W stronę miłości (2001), Bal wdów i wdowców (2006), Niewolę i dolę Adama Poremby (2009). Był dwukrotnie nominowany do Nagrody Literackiej Nike (2001, 2002); za Ostatni zlot aniołów otrzymał Nagrodę Literacką Gdynia (2008).
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii literatura piękna polska lub z serii Z Kraju i ze Świata
Co wyróżnia styl narracji w książce "Z Nocy i Mowy. Wybór opowieści"?
Publikacja charakteryzuje się niezwykle plastycznym, kreacyjnym językiem oraz eksperymentalną formą literacką. Marian Pankowski mistrzowsko operuje frazą, nawiązując do polskiej tradycji od Jana Kochanowskiego po Witolda Gombrowicza. Czytelnik obcuje z prozą, która w centrum stawia cielesność i bardzo zmysłowe doświadczanie świata. Jest to literatura wymagająca, stawiająca na artystyczną bezkompromisowość i unikalność każdego słowa. Każde zdanie buduje tu gęstą atmosferę, która angażuje odbiorcę na poziomie intelektualnym.
Jakie konkretne utwory wchodzą w skład tego wydania?
Niniejszy tom zawiera trzy kluczowe dzieła autora: "Smagłą swobodę", "Matugę idzie" oraz "Granatowy Goździk". Teksty te tworzą razem nieformalną trylogię rodzinną, którą spajają osobiste dedykacje dla matki, brata oraz młodszego wcielenia pisarza. Wydanie to pozwala prześledzić ewolucję twórczą Pankowskiego na przestrzeni niemal dwudziestu lat jego działalności literackiej. Wybór stanowi reprezentatywny przekrój przez dorobek tego wybitnego, choć nieszablonowego twórcy emigracyjnego. Dzięki takiemu zestawieniu czytelnik otrzymuje kompleksowy wgląd w fundamenty jego pisarstwa.
Dla jakiego typu czytelnika proza Mariana Pankowskiego nie będzie odpowiednia?
Twórczość ta nie jest polecana osobom poszukującym prostej, rozrywkowej fabuły o linearnym przebiegu. Autor stosuje gęsty, wysublimowany język i często porusza trudne, mroczne aspekty ludzkiej egzystencji, co wymaga pełnego skupienia. Czytelnicy preferujący literaturę gatunkową mogą poczuć się przytłoczeni brakiem klasycznej akcji i licznymi grami z tradycją literacką. To pozycja skierowana wyłącznie do odbiorców ceniących wysoki kunszt stylistyczny oraz intelektualne wyzwania ponad czystą rozrywkę. Nie jest to lektura do szybkiego czytania w pośpiechu.
Jakie główne motywy tematyczne porusza autor w tych opowieściach?
Głównymi tematami zbioru są tożsamość, rodowód oraz fizjologiczny wymiar ludzkiego istnienia. Autor bada granice mowy i jej zdolność do opisywania najbardziej intymnych sfer doświadczenia, których nie da się wyrazić wprost. W opowieściach silnie obecne są wątki powrotu do korzeni, szczególnie tych związanych z Sanokiem i szeroko pojętą kulturą polską. Pankowski dekonstruuje tradycyjne symbole narodowe, nadając im nowoczesny i często prowokacyjny charakter. Praca ta staje się studium nad tym, jak język kształtuje nasze postrzeganie przeszłości.
W jakim stopniu biografia autora wpływa na charakter tych tekstów?
Doświadczenia obozowe oraz status emigranta w Belgii znacząco ukształtowały perspektywę twórczą Mariana Pankowskiego. Jako ocalały z Auschwitz i Bergen-Belsen, pisarz wnosi do literatury bolesny autentyzm w opisie granicznych stanów ludzkiego ciała. Jego wieloletnia praca akademicka w Brukseli zaowocowała natomiast wyjątkową świadomością językową i dystansem do ojczystej kultury. Ta unikalna pozycja człowieka żyjącego pomiędzy różnymi światami pozwala mu na niezwykle świeże spojrzenie na polszczyznę. Wiedza o życiu autora pomaga lepiej zrozumieć napięcie obecne w jego bezkompromisowej prozie.
