Twierdza

"W ostatecznym rozrachunku ze złem zawsze musimy mierzyć się sami."

Horror powstał niemal czterdzieści lat temu, a ja dopiero teraz po niego sięgnęłam, nie oglądałam też filmu, który nakręcono na jego podstawie, nie wpadły mi w ręce komiksy inspirowane tym tytułem. Bardzo się cieszę, że miałam zaległości, gdyż weszłam w świat książki bez skażenia zdradzającymi cokolwiek informacjami. Dzięki temu szybko dałam się wciągnąć w mroczną i bezwzględną walkę światła i ciemności. "Twierdza" zrobiła na mnie spore wrażenie, zachwyciłam się zwłaszcza rewelacyjnie odmalowanym klimatem grozy, przedstawionym tak, jak lubię najbardziej.

Zaczyna się bardzo niewinnie, z czasem pojawiają się subtelne drżenia zła, niewyjaśnione intuicyjne obawy, a następnie nakręca się spirala brutalności i krwistych dowodów istnienia nadprzyrodzonej siły. W finale intensyfikują się długie ponure cienie, zaczynają zdobywać władzę nad światem, wydaje się, że nikt i nic nie jest w stanie przeciwstawić się im. Co ciekawe, Paul Wilson absorbuje naszą uwagę nie tylko w kierunku nadziemskiej mocy niszczenia, ale również zwyrodniałej potęgi objętych fanatyzmem ludzi. Dobro zmuszone jest skonfrontować się z dwoma obliczami bestii, tym pierwotnym, nad którymi nie można zapanować, a jedynie spróbować je wyeliminować, oraz tym, które powstało ze źródeł zbioru ułomności i słabości człowieka. Przyznaję, że takie ujęcie złożoności tego, co niszczycielskie i mordercze, mocno mnie przekonało, o ileż powieść straciłaby, gdyby nie symbioza tych dwóch elementów.

Oprócz odpychających się i wzajemnie zwalczających mocy, oddanych w pobudzających wyobraźnię klimacie, spodobał mi się styl narracji, wyjątkowo płynny, lekki i przyjazny. Zgrabnie prowadził przez scenariusz zdarzeń, dozował odpowiednią porcję opisowości, tak aby czytelnik wytworzył w głowie odpowiedni obraz, ale również natychmiast wczuł się w emocje postaci, czyli przeniknął go dreszcz niepokoju, zaznał lodowatego przerażenia, dał się ogarnąć nieokreślonemu niepokojowi i pofantazjował z przeczuciami. Odpowiadało mi pełne uczestnictwo w przeżyciach, obserwacjach i interpretacjach bohaterów, ochoczo poddałam się wzrastającemu napięciu, niecierpliwości poznawania i odkrywania kart zagrożenia. Atrakcyjnie wnikałam w tajemnice, które uczeni próbują poznać od wieków, a które wciąż opierają się ludzkiemu rozumowaniu. Ale to też zajrzenie do najbardziej czarnych i bolesnych świadectw współczesnej historii.

Różnorodność bohaterów jest atutem powieści, każdy skrywa tajemnice i zahamowania, na swój sposób poddaje się niesprzyjającym okolicznościom, mierzy z własnymi demonami. Wyrazista okazała się zwłaszcza silna postać kobieca, to ona nadaje energiczny rytm wielu scenom, staje się spoiwem męskich bohaterów. Natomiast postać profesora, chociaż poddana ekstremalnej próbie człowieczeństwa, to jednak, jak na uczonego, zabrzmiała mało przekonująco, ale i tu pojawił się interesujący pierwiastek, kontra nauki i rozumu w stosunku do legend i duchowości. Starosłowiańskie wierzenia, wołoskie mity, czarna magia, religijne symbole i Alpy Transylwańskie. Gdzieś w wąskiej górskiej przełęczy, otoczonej stromymi urwiskami, wypełnionej białą rzeką mgły, znajduje się osobliwa pięćsetletnia fortyfikacja, granitowa, z samotną wieżą, opuszczona. W tysiąc dziewięćset czterdziestym pierwszym roku Niemcy uznają ją za strategiczny punkt na mapie wojny i wysyłają oddział żołnierzy. Twierdza nie pozostaje wobec nich bezbronna i bierna, odwołuje się do zimnej nienawiści, czystej wrogości, perfekcyjnej broni strachu i szaleństwa.

B[Adres usunięty]

Kapitan Klaus Woermann wraz z podległymi mu żołnierzami stacjonuje w rumuńskiej twierdzy, która skrywa niejedną mroczną tajemnicę. Wysadzona intrygującymi krzyżami, mimo wielu wieków od jej wybudowania wciąż zachowuje doskonały wygląd. Wszystko to za sprawą okolicznych mieszkańców, którzy odpłatnie opiekują się tym miejscem. Twierdza nie posiada jednak właściciela, a fakt, kto łoży jej utrzymanie wciąż pozostaje zagadką. Każdej nocy w obrębie jej murów w niezwykle brutalny sposób giną śpiący członkowie Wehrmachtu. Wkrótce bezradny kapitan kieruje się z prośbą do swoich przełożonych o wsparcie. Czy posiłki w postaci SSmanów stawią czoła nadnaturalnej sile? Czy walka ludzkich potworów z niematerialnymi bestiami jest w ogóle możliwa?

Elementy historyczne rzadko przypadają mi do gustu w gatunkach literackich, które w zamyśle mają dostarczać rozrywki – nie wiedzy. Natomiast „Twierdza” jest całkowitym wyjątkiem od tej reguły. Osadzenie akcji w czasach trwania II Wojny Światowej nadało tej pozycji niepowtarzalnego charakteru. Zetknięcie zła ludzkiego ze złem nadrzeczywistym powoduje, że książka F. Paula Wilsona jest czymś więcej niż tylko abstrakcyjnym horrorem. Jest to powieść pełna alegorii, ukrytych znaczeń i metafor, które wywołują u czytelnika refleksje nad tym, czym tak naprawdę jest zło.

Autor prowadzi czytelnika przez meandry chciałoby się powiedzieć „ludzkich” umysłów, jednak te słowo jest dużym nadużyciem, zważając na bezwzględność nazistów. Wybranie na bohaterów książki takich, a nie innych postaci tworzy pewnego rodzaju paradoks i uświadamia ważny fakt. Poszukujemy w literaturze grozy czegoś, co nas przestraszy, oczekujemy barbarzyńskich, budzących niepokój postaci, jednak tak naprawdę zapominamy, że najgroźniejsze są potwory w ludzkiej skórze.

Wprowadzenie wątku miłosnego w obliczu śmiertelnych wydarzeń wydało mi się odrobinę niestosowne. Postać Magdy w moim odczuciu była przesadnie wyidealizowana, zbyt cnotliwa i naiwna przez co miało się poczucie, że jedyne czego jej brakuje to aureola nad głową. Do wad mogłabym dołączyć fakt, że „Twierdza” nie straszy aż tak, jakby się tego po niej oczekiwało. Sporadycznie wywołuje subtelny niepokój, trzyma w napięciu, ale po klasyce horroru spodziewałam się więcej dreszczy i strachu.

Prosty, a zarazem skomplikowany motyw walki dobra ze złem został w tej pozycji wzbogacony o elementy historyczne, które nadają jej wyjątkowości. Zło wraz z czasem nie ulega zatarciu, jest czymś, co było jest i będzie zawsze obecne, dlatego choć lektura pierwszy raz wydana została niemal 40 lat temu to nadal zadziwia są aktualnością.

Ta klasyka wśród horrorów, powstała w latach 80. XX w. I choć to literatura grozy, u mnie zamiast strachu przeważała ciekawości i dreszczyk napięcia. Po swojemu, przewrotnie napiszę, że ja tę historię odczytuję bardziej jako baśń. Osadzoną w historycznej scenerii walkę dobra i zła, pełną metafor i podtekstów. Autor sięga do symboli żydowskich, legend ale i do nazistowskiej ideologii. Cała fabuła osadzona w realiach II wojny światowej nie jest pozbawiona złych SSmanów czy nawiązywań do obozów zagłady. Ale mamy też "zombi", nadprzyrodzone moce czy magiczny miecz. Pod przykrywką horroru autor przemyca ponadczasową opowieść o ludzkich słabościach, o zatracaniu się czy nadziejach. Książka opiera się na sześciu bohaterach, reprezentujących różne poglądy, różne osobowości ale i różne światy. To bardzo sugestywnie i wyraziście stworzone postaci.

430 stron TWIERDZY, jak przypuszczałam, "weszło" w dwa dni. Przerzucałam kartki jak opętana, nie miałam pojęcia w którą stronę akcja się rozwinie, czym mnie jeszcze autor zaskoczy. Oderwać się nie mogłam, magiczna jest nie tylko treść ale też magicznie wciąga. To bez wątpienia  inny styl pisania niż znane nam współczesnie. Zdania są długie, opisy dokładne. Nie ma wulgaryzmów, język jest zwyczajny, prosty a przy tym autor nie przeciąga, nie nudzi. Polecam bardzo bo to doskonały przykład na to, że klasyka obroni się sama.

Wszem i wobec wiadomo, że @wydawnictwo_vesper jest mistrzem wśród wydawnictw jeżeli chodzi o wygląd książek (konsekwencję w doborze także). I muszę po raz milionowy i ja to zaznaczyć. Twarde obwoluty, ilustracje, tematyczne zakładki. Do tego posłowie/przedmowy. Dla mnie są bezkonkurencyjni. Kilka razy pisałam, też o tym, że książki te poszerzają moje literackie horyzonty. Pozwalają poznawać tytuły o których nigdy wcześniej nie słyszałam, nawet więcej - zawsze uważałam, że "to nie dla mnie". Z każdym kolejnym tytułem, czerpię coraz większą przyjemność z tego odkrywania.

Cofnijmy się do 1941 roku, do czasów drugiej wojny światowej.

W „Twierdzy” śledzimy losy mniejszego oddziału armii niemieckiej, z oficerem Klausem Woermannem na czele, jak i niemieckiej formacji nazistowskiej, tak zwanych SS-manów podlegających pod oficera Ericha Kaempffera.

Woermann razem ze swoim oddziałem przybywają do zamku ulokowanego w Alpach Transylwańskich, inaczej nazywanych Karpatami Południowymi w Rumunii nad przełęczą Dinu, aby tam stacjonować w razie ataku Rosjan. Nikt nie spodziewał się nadchodzącego niebezpieczeństwa. Od przyjazdu każdej nocy niewidzialny i niemożliwy do zlokalizowania wróg zabierał jedną ofiarę, pozostawiając mocno okaleczone zwłoki na widoku pozostałych żołnierzy.

„Coś morduje moich ludzi.”

Taką wiadomość otrzymuje starszy kapral SS-manów Hossbach stacjonujący w Warszawie i postanawia wysłać tam Kaempffera wraz z oddziałem, który i tak wybierał się do Ploeszti ulokowanej w Rumunii.

Chcąc dowiedzieć się więcej o tajemniczej budowli, oficerowie przebywający w twierdzy zwracają się o pomoc do żydowskiego badacza i profesora, by ten rzucił trochę światła na niewytłumaczalne wydarzenia. Nikt nie wie jednak, że do zamku zmierza ktoś jeszcze...

Bitwa się rozpoczęła. Kto wyjdzie z niej cało?

Moje początki z klasykiem E. Paula Wilsona były ciężkie. Byłam już praktycznie pewna, że książka nie jest dla mnie i będę się przy niej mordować. Tak wyglądała moja pierwsza myśl. Jednak im dalej, tym bardziej dawałam się porwać tej historii. Gdybym miała opisać tę powieść w trzech słowach, określiłabym ją jako intrygującą, klimatyczną i nieco przerażającą.

Coś mordowało ludzi i na pewno nie był to człowiek. Mroczny klimat, strach bohaterów, który również udzielał się czytelnikowi. Przez mniej więcej połowę książki rzeczywiście się bałam. Jednak, gdy do twierdzy przybył żydowski profesor wraz z córką i zaczęli odkrywać tajemnicę zabójcy, odczuwalna groza zmieniła się w czystą ciekawość o to jak potoczą się losy bohaterów. Sam wątek twierdzy albo zamku jak, kto woli, jest ciekawy.

Szesnaście tysięcy osiemset siedem dziwnych krzyży osadzonych w murach, osoby, które od lat dbają o twierdze, ale nikt nie wie, kto jest jej właścicielem i dlaczego to robi. Tak wiele pytań, na które nikt nie potrafił odpowiedzieć. Zszokował mnie pojawiający się motyw miłosny, którego zdecydowanie się w tej książce nie spodziewałam.

Podsumowując, mimo początkowej niechęci, książka mi się podobała i uważam, że warto się z nią zapoznać. Jest to naprawdę oryginalna powieść nawiązująca do klasycznych motywów literatury grozy.

Akcja "Twierdzy" rozgrywa się w rumuńskich Karpatach, na przełomie kwietnia i maja 1941 roku. Oddział żołnierzy Wermachtu pod dowództwem kapitana Klausa Woermanna przybywa do średniowiecznej górskiej twierdzy na przełęczy Dinu. Posiadłość jest opuszczona, choć nie pozbawiona opieki. Niemieccy żołnierze, mimo ostrzeżeń miejscowych, wchodzą tam jak do siebie i zakładają coś na kształt tymczasowego obozu. Generalnie twierdza ma im służyć za punkt obserwacyjny, ale akurat to nie jest najważniejsze, bowiem bardzo szybko orientują się, że zagrożenia wcale nie trzeba wypatrywać, bo to zagrożenie jest tuż obok nich. Już pierwszej nocy jeden z szeregowych, chcąc wyrwać ze ściany dziwnie wyglądający srebrno-złoty krzyż, przypadkowo uwalnia drzemiące od ponad pięciu stuleci ZŁO. Od tego momentu, każdej nocy w brutalny sposób ginie jakiś żołnierz. Morderca jest nie tylko nieuchwytny, ale i niewidzialny. Woermann decyduje się w końcu poprosić przełożonych o pomoc. Ta przybywa w postaci oddziału SS, a wkrótce do tej "wesołej gromadki" dołącza żydowski profesor Cuza i jego córka Magda. Cuza przed laty badał historię twierdzy oraz samą budowlę, teraz ma pomóc Niemcom znaleźć zabójcę. Tymczasem żołnierze zaczynają szeptać, jakoby w twierdzy mieszkał wampir i to właśnie ON poluje na nich każdej nocy.

I faktycznie, z każdą kolejną przeczytaną stroną Czytelnik upewnia się, że ma do czynienia z powieścią o wampirach. Wilson kilka razy nawiązuje nawet do Włada Palownika, ale bynajmniej nie jest to sequel "Draculi" Brama Stokera. Przyznam, że tutaj też miałem obawy, że Autor zafunduje powtórkę z rozrywki, jeśli nie z klasyki, to może ze Stephena Kinga, w końcu sześć lat przed ukazaniem się "Twierdzy", wyszło "Miasteczko Salem". Ale nie, F. Paul Wilson opowiada zupełnie inną, zaryzykuję nawet stwierdzenie: oryginalną opowieść o krwiopijcach z przyprawiającym o ciarki mrocznym, momentami nawet gotyckim klimatem i wciągającą fabułą pełną tajemnic i twistów.

F. Paul Wilson pisząc "Twierdzę" nie był kompletnym żółtodziobem. Zadebiutował w 1976 roku operą kosmiczną "Healer". Potem były jeszcze dwie kontynuacje tego dzieła. "The Keep" był pierwszym w Jego karierze horrorem i jednocześnie książką, która tak naprawdę przyniosła mu rozgłos. Co zatem ma w sobie ta powieść, co tak przyciąga kolejne pokolenia Czytelników? O klimacie już wspomniałem, jest naprawdę świetny, ale oprócz tego mamy również ciekawą, zaplątaną historię, w której nic nie jest takie, jakim się wydaje. No i mamy też udane połączenie powieści grozy z II wojną światową. Bo czy mityczna walka Dobra ze Złem nie jest bardziej pasjonująca w momencie, kiedy to Zło jest tak silne? Oczywiście jest tu kilka fabularnych absurdów, ale one trochę się rozmywają, gdy spojrzymy na "Twierdzę" jako całość. Kurczę, to naprawdę dobrze się czyta, a przecież w końcu o to chodzi w czytadle, prawda? No bo, nie oszukujmy się, to jest czytadło. Klasyczna "zapchaj dziura", która sprawiła, że czytając dobrze się bawimy. Ktoś mógłby zarzucić tej książce, że bohaterowie są zbyt tekturowi. I miałby trochę racji. Są, oczywiście, i nawet moralne rozterki Woermanna czy religijne zwiątpienie profesora Cuzy tego nie zmienią. Ale to jest horror, więc nie wymagajmy zbyt wiele. Wątek romantyczny - tak, owszem, jest tu taki - jest do du...y i przypomina coś z pogranicza kiepskiej komedii romantycznej i erotyka, ale nawet to ma swój urok. Całą opowieść natomiast otacza aura tajemniczości i lekko klaustrofobiczne uczucie z uwagi na to, że akcja rozgrywa się na niewielkiej przestrzeni. Właściwie kolejne sceny ograniczają się do dwój miejsc: twierdzy oraz oberży i jej najbliższej okolicy. To też uważam za plus, bowiem odnosi się wrażenie odcięcia od reszty świata, co tylko potęguje panującą tu grozę.

Jednak pomimo tej hermetyczności, Autor stworzył dzieło wielowątkowe, zahaczające zarówno o sprawy stricte związane z historią i drugą światową, takie jak ludobójstwo, niemieckie obozy śmierci czy antysemityzm, jak i czerpiące z klasyki horroru nie tylko spod szyldu Stokera, ale również H.P. Lovecrafta.

Na koniec warto też poświęcić trochę uwagi na samo wydanie książki. W Polsce ten tytuł ukazuje się po raz trzeci, ale tym razem z zupełnie nowym tłumaczeniem i w twardej oprawie oraz z ilustracjami Mariusza Gandzela. Czytałem negatywne opinie na temat okładki, ale mi osobiście się podoba, bo nawiązuje do klasycznych obwolut z lat '80. Reszta rysunków, a jest ich podajże 9, zdołały oddać klimat powieści i stanowią ciekawe uzupełnienie całości.

Zmierzając do brzegu: "Twierdza" to lektura co najmniej dobra i zupełnie nie dziwię się, że ma status "kultowej". Naprawdę miło spędziłem te kilka popołudni śledząc losy bohaterów powieści i odkrywając wraz z nimi tajemnicę pierwotnego mieszkańca twierdzy. A skoro ja przyjemnie spędziłem czas, to Wam życzę tego samego i po cichu liczę na to, że Wydawnictwo Vesper zdecyduje się na wydanie kolejnych części cyklu, którym po latach przydałoby się odświeżenie.