Sprawa Stalina

Był taki moment, że ja, historyk z wykształcenia i zamiłowania, odrzucałem książki… historyczne. Bo… Bo wiele z nich było pisane ex cathedra. Oczywiście, jeśli pisze historyk, chce obudować swoją narrację – żeby nawet nie wiem jak była ciekawa, np. złoty pociąg pod Wałbrzychem – całym aparatem naukowym, odesłać do źródeł. Wtedy jednak staje się to lektura dla studentów historii i kolegów po fachu. Całe szczęście, że są już wydawnictwa, które sięgają po książki pisane przez znakomitych fachowców, ale z lekkim piórem, pozwalające tym, którzy kochają historię, zgłębiać tematy, których nie poznali w innych publikacjach czy na salach wykładowych na wydziale historii. Pozwalają także zakochać się w dziejach naszej cywilizacji tym, którzy odkryli albo odkrywają, że to może być bardzo ciekawe, a może nawet celem ich życia zawodowego lub pasji realizowanej w każdej formie: czytelniczej, rekonstrukcyjnej czy każdej innej.

W ostatnim okresie trafiłem na kilka takich książek i jako fachowiec dowiedziałem się lub uświadomiłem sobie rzeczy, o których nie miałem pojęcia. Kilka dni temu w ręce wpadła mi książka Gilesa Miltona „Sprawa Stalina”, wydana przez Oficynę Noir sur Blanc. Jak się okazało, to nie pierwsza książka tego autora wydana przez to wydawnictwo. Już żałuję, że dopiero dzisiaj go odkryłem.

Tym razem Giles Milton – brytyjski pisarz i dziennikarz specjalizujący się w historii narracyjnej, piszący literaturę faktu, fikcję historyczną i książki historyczne dla dzieci – sięga po postać Stalina. Ale to nie tylko Stalin, ale historia Churchilla, Roosevelta i najbliższego otoczenia ich spotkań – nie tylko tych formalnych, ale także takich, które dzisiaj nazwalibyśmy popijawami. To historia rodzącego się przymierza trzech mocarstw od momentu zaatakowania przez Niemcy Rosji, mimo wcześniej podpisanych dokumentów między III Rzeszą a ZSRS o nieagresji. Churchill i Roosevelt zdali sobie sprawę, że dotychczasowy wróg ideologiczny, ale także tyran, jakim był Stalin, potrzebuje pomocy, by świat nie opanował Hitler, żeby nie okazało się, że każdy kolejny krok może być już spóźniony.

W swojej narracji Milton nie zasypuje nas dokumentami, ale pokazuje żywe postaci trzech wodzów, ale także ich otoczenia, kreśląc barwne opowieści o spotkaniach, ucztach, prezentach, a nawet rodzących się sympatiach i przyjaźniach. Nie owija niczego w bawełnę i opisy np. kaca giganta po „obradach” tych nieformalnych są bardzo, bardzo pikantne. Polski czytelnik znajdzie w książce i wspomnienie o Katyniu, a także o przyszłości powojennej Europy skrojonej według wizji wodzów mocarstw w Teheranie, Jałcie, ale także na bilateralnych obradach. Kto nie wiedział, ten bez wątpienia straci sympatię do Churchilla, Roosevelta i Stalina, bo „sprawa polska” była dla nich tak marginalna, jak opady śniegu w Moskwie. Przyjaźń i sympatia oraz kontakty Stalina, Churchilla i Roosevelta tak szybko jak się zaczęły, wygasły, kiedy wojna się skończyła i każdy chciał swojego kawałka kołdry, a nawet więcej… Była to przyjaźń, czy tylko chłodny interes? A to już musicie sami ocenić, czytając „Sprawę Stalina”.

Książkę Miltona czyta się jak powieść, chociaż wiemy dzięki bibliografii i przypisom, że to kawał rzetelnej pracy dziennikarskiej. Polecam i muszę sięgnąć po inne tytuły, np. „Berliński szach-mat”.

Dużą zaletą książki jest to, że autor korzysta z wielu nieznanych wcześniej źródeł. Wśród nich znajdują się prywatne dzienniki, listy oraz tajne raporty dyplomatyczne. Szczególnie ciekawe są zapiski córki Harrimana – Kathleen Harriman, które pokazują wydarzenia z bardziej osobistej perspektywy.

Dzięki temu książka nie jest suchą analizą historyczną. Czytelnik ma wrażenie, że obserwuje wydarzenia z bliska – poznaje emocje, napięcia i charakter bohaterów. Milton opisuje ich z humorem i dużą dbałością o szczegóły.

W książce można znaleźć kilka głównych tematów, np. kulisy powstania sojuszu aliantów, który odegrał kluczową rolę w pokonaniu Niemiec, trudne relacje między przywódcami, zwłaszcza nieufność wobec Stalina, polityczne gry i negocjacje, które często odbywały się poza oficjalnymi rozmowami.

Szczególnie interesujący jest wątek planów Stalina dotyczących powojennego ładu w Europie.

Książka napisana jest przystępnym językiem i przypomina momentami powieść sensacyjną. Autor buduje napięcie, opisując kolejne spotkania, rozmowy i decyzje. Dzięki temu nawet osoby, które nie interesują się na co dzień historią, mogą czytać ją z dużym zainteresowaniem.

Milton bardzo dobrze pokazuje także charakter swoich bohaterów. Harriman jawi się jako człowiek pewny siebie i ambitny, natomiast Clark Kerr jako ekscentryczny, ale bardzo inteligentny dyplomata. Najbardziej tajemniczą postacią pozostaje oczywiście Stalin – nieprzewidywalny, podejrzliwy i bezwzględny.

Sprawa Stalina to ciekawa i wartościowa książka historyczna. Pokazuje, że wielkie wydarzenia polityczne często zależą od działań pojedynczych ludzi oraz od nieformalnych rozmów prowadzonych za zamkniętymi drzwiami.

Największą zaletą książki jest jej oparcie na autentycznych dokumentach oraz dynamiczny sposób opowiadania historii. Dzięki temu czytelnik może lepiej zrozumieć, jak powstał sojusz, który ostatecznie doprowadził do zwycięstwa aliantów w II wojnie światowej.

To doskonała lektura dla osób interesujących się historią XX wieku, dyplomacją oraz kulisami wielkiej polityki. Książka pokazuje, że historia nie jest tylko zbiorem dat i faktów, ale także opowieścią o ludziach, ich decyzjach i ambicjach. Polecam.

„Sprawa Stalina” była dla mnie bardzo interesującą pozycją. Autor, Giles Milton, to Brytyjczyk, historyk, który podjął się próby przybliżenia Czytelnikowi momentu w historii II drugiej wojny światowej, kiedy losy świata ważyły się w relacjach Wielkiej Trójki. Od niespodziewanego ataku trzeciej rzeszy na stalinowską Rosję, do wiekopomnego spotkania w Jałcie, Autor przeprowadza nas przez meandry polityki zagranicznej Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych, które desperacko probowały dogadać się z rozkapryszonym, ale wiedzącym co chce osiągnąć, sojusznikiem w osobie Stalina. Jak na przesyconą faktami czyta się wspaniale. Autor potrafił sfabularyzować historię na tyle, że nie czuje się ciężaru i kalibru lektury. Rozdziały są naprawdę krótkie - prosto się skupić na przekazywanej treści, wiele z nich okraszonych jest czarno-białymi fotografiami odnoszącymi się do omawianych wydarzeń. Podobała mi się różnorodność perspektyw, szczególnie ta Kathy Harriman (zresztą odnalezienie przez Autora jej listów z czasów wojennych stało się inspiracją do tej książki). Przechodzimy płynnie między narracjami Wielkiej Brytanii i Churchila, przez Amerykańskich wysłanników z prezydentem Rooseveltem i wreszcie po stalinowską Rosję. Dzięki zaczerpnięciu z źródeł jakimi były te osobiste relacje, skierowane często do prywatnego grona, lektura wzbogacona jest o bardzo zabawne wstawki i anegdoty, często kompromitujące postaci historyczne. Dodawały lekkości i polotu lekturze, która z założenia, jako historyczna, nie takie funkcje miała spełniać - ja jednak nie raz miałam uśmiech pod nosem. Bardzo ciekawie udało się Autorowi ukazać relacje między wielkimi ludźmi tamtych czasów. Portret Stalina, Churchilla i Roosevelta jaki wyłania się na kartach książki, to nie jest coś czego uczą w szkole. Wstawki o losach Polski, czy o mordzie w Katyniu były dla mnie szczególnie interesujące. Na pewno sięgnę po kolejne książki Autora.