Pogrom kielecki wciąż stanowi ważny przedmiot debaty publicznej w Polsce. Dotyczyły go dwa śledztwa, prowadzone przez polskie władze powojenne. W pierwszym, które władze komunistyczne rozpoczęły natychmiast po masakrze, usiłowano dowieść, że była ona akcją zbrojnego podziemia. Pod koniec dochodzenia drugiego, prowadzonego po roku 1989, forsowano przede wszystkim hipotezę, że przyczyną pogromu była ubecka prowokacja.
Niniejsza książka, oparta na rozległej kwerendzie w Instytucie Pamięci Narodowej w latach 2013-2017 i innych archiwach, stanowi szczegółowy audyt obu tych postępowań. Było to również możliwe, ponieważ po śmierci Michała Chęcińskiego, świadka w śledztwie z lat 90., który był zwolennikiem tezy o radzieckiej prowokacji, autorce książki udostępniono jego archiwum domowe.
"Pod klątwą. Portret społeczny pogromu kieleckiego" to mikrohistoryczny fresk, odsłaniający wiele zupełnie nieznanych aspektów pogromu. Książka stawia sobie dwa główne cele. Zadaniem tomu pierwszego, zawierającego szczegółową analizę pogromu, jest prezentacja społecznego kontekstu, w którym stał się on możliwy: nastrojów, przekonań, światopoglądów, ścierających się w kieleckim życiu codziennym w drugim roku po wojnie. Celem tomu drugiego było skompletowanie najważniejszych źródeł dokumentujących to zdarzenie, w tym wielu niepublikowanych zeznań Żydów ocalałych z pogromu. Pozwoliły one na zrekonstruowanie doświadczenia ofiar oblężonych w domu przy ul. Planty 7. W dalszej perspektywie zgromadzona w tomie dokumentacja umożliwiła skorygowanie dotychczasowych list ofiar, z których aż 17 pozostało bez identyfikacji. Przyczynkiem do fenomenu świadectwa jest też zestawienie zeznań sprawców i ofiar, które dzieli pięć dekad pomiędzy śledztwami.
Dzieki protokołom przesłuchań z lat czterdziestych i dziewięćdziesiątych, dokumentom osobistym, prasowym i notarialnym, w książce zarysowano sylwetki osób składających się - z jednej strony - na kielecki tłum pogromowy, z drugiej na ówczesne instytucje władzy (Milicja Obywatelska, Wojsko Polskie, Urząd Bezpieczeństwa, Urząd Wojewódzki). Instytucje te, rekrutujące się z tego samego społeczeństwa, którego bezpieczeństwa strzegły, nie tylko nie opanowały krytycznej sytuacji, ale same włączyły się do pogromu. Analiza biografii aktorów zdarzenia odsłania zupełnie nieznaną nieideologiczną historię Polski oglądaną z perspektywy Kielc.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii antropologia lub z serii Społeczny portret pogromu kieleckiego
Czym różni się tom drugi od pierwszej części opracowania Joanny Tokarskiej-Bakir?
Tom drugi skupia się przede wszystkim na prezentacji i analizie materiałów źródłowych oraz dokumentacji historycznej. Zawiera on liczne, wcześniej niepublikowane zeznania żydowskich ocalałych, które pozwalają na drobiazgową rekonstrukcję wydarzeń z perspektywy ofiar. Publikacja stanowi rzetelny audyt dwóch śledztw prowadzonych w sprawie pogromu, weryfikując dotychczasowe hipotezy o prowokacjach służb. Jest to niezbędne uzupełnienie tomu pierwszego, oferujące twarde dowody i archiwalne zapisy przesłuchań. Dzięki temu czytelnik otrzymuje pełny wgląd w warsztat badawczy autorki oraz surowe dane historyczne. To opracowanie pozwala na samodzielną ocenę materiałów, które legły u podstaw wniosków zawartych w całej serii.
Jakie konkretne źródła zawiera książka "Pod klątwą. Społeczny portret pogromu kieleckiego. Tom 2"?
W publikacji znajdziemy unikalne protokoły przesłuchań, dokumenty osobiste oraz materiały z prywatnego archiwum Michała Chęcińskiego. Autorka wykorzystala bogatą kwerendę w IPN przeprowadzoną w latach 2013-2017, zestawiając zeznania sprawców i ofiar dzielone przez pięć dekad. Dokumentacja ta pozwala na weryfikację oficjalnych wersji wydarzeń forsowanych przez władze komunistyczne oraz późniejszych teorii o ubeckiej prowokacji. Publikacja zawiera także notatki prasowe i akty notarialne, które tworzą wielowymiarowy obraz ówczesnej rzeczywistości. To kompendium wiedzy źródłowej jest kluczowe dla każdego badacza historii najnowszej Polski. Zestawienie tych dokumentów odsłania nieznane wcześniej aspekty funkcjonowania lokalnej społeczności.
Czy książka przynosi nowe informacje o tożsamości ofiar pogromu?
Tak, publikacja zawiera skorygowane listy ofiar, identyfikując osoby, które przez dekady pozostawały anonimowe. Dzięki drobiazgowej analizie świadectw ocalałych z domu przy ul. Planty 7, udało się ustalić tożsamość 17 wcześniej nieznanych ofiar masakry. Autorka przywraca pamięć o konkretnych ludziach, opisując ich losy w oparciu o odnalezione dokumenty i relacje rodzinne. To działanie wykracza poza suchą statystykę, nadając tragicznej historii ludzki wymiar i konkretną twarz. Jest to jedno z najważniejszych osiągnięć badawczych prezentowanych w tym tomie dokumentacyjnym. Informacje te są wynikiem wieloletniej, żmudnej pracy archiwalnej.
Jak autorka opisuje postawę milicji i wojska w trakcie wydarzeń?
Joanna Tokarska-Bakir wykazuje, że przedstawiciele Milicji Obywatelskiej, Wojska Polskiego i UB czynnie uczestniczyli w zajściach. Poprzez analizę biografii funkcjonariuszy książka obnaża mechanizm, w którym instytucje powołane do ochrony obywateli stały się częścią agresywnego tłumu. Dokumenty dowodzą, że formacje te rekrutowały się z tego samego społeczeństwa co sprawcy, co bezpośrednio wpłynęło na ich bierność. Analiza ta rzuca nowe światło na strukturę władzy w powojennych Kielcach i jej realny wpływ na przebieg tragicznych zdarzeń. Pozwala to zrozumieć głęboki kryzys zaufania do ówczesnych organów bezpieczeństwa publicznego. Dokumentacja potwierdza, że instytucje te nie tylko nie opanowały sytuacji, ale ją eskalowały.
Czy ta książka jest odpowiednia dla czytelnika szukającego lekkiej literatury historycznej?
Pozycja ta nie jest odpowiednia dla osób szukających uproszczonego, beletryzowanego opisu historii lub krótkiego streszczenia. Ze względu na swój naukowy, antropologiczny charakter oraz ogromną liczbę analizowanych dokumentów źródłowych, wymaga ona od czytelnika dużego skupienia. Publikacja koncentruje się na surowych świadectwach i audycie śledztw, co może być przytłaczające dla osób nieprzyzwyczajonych do literatury faktu o wysokim stopniu szczegółowości. Jest to pozycja skierowana do historyków, socjologów oraz osób pragnących zgłębić temat w sposób profesjonalny i bezkompromisowy. Dla odbiorców oczekujących szybkich odpowiedzi bez głębokiej analizy źródeł, lektura ta może okazać się zbyt wymagająca i techniczna.
