Pasażer. Tom 1

POLOWANIE

Kiedy Wydawnictwo Literackie ogłosiło wydanie „Pasażera” i „Stelli Maris”… No chyba nie było miłośnika dobrej literatury, który nie byłby zachwycony, że w końcu będą po polsku. Ja byłem, a potem, na krótko przed premierą, jak obuchem w łeb wieść, że Corma McCarthy, ich autor, właśnie odszedł z tego świata. Wielka, niepowetowana strata, inaczej tego nazwać się nie da. Bo wielki był to pisarz, wybitny… A te jego dwie najnowsze, wzajemnie splecione opowieści, są na to kolejnym doskonałym dowodem.

Jest rok 1980. Bobby Western dobiega czterdziestki i swoje przeżył. Umarł jego ojciec, który pracował przy projekcie bomby atomowej, umarła jego ukochana siostra, a on sam nie umie sobie prowadzić z faktem, że jej nie ocalił. Teraz na dodatek pakuje się jeszcze w poważne kłopoty. Zaczyna się od tego, że jako nurek głębinowy wyrusza na miejsce katastrofy samolotu. Wszystko komplikuje się jednak, kiedy Bobby odkrywa, że w maszynie brakuje jednego z pasażerów, a także zaniknęła czarna skrzynka. Do tego o całej sprawie milczą media, a on sam staje się ofiara polowania. O co tutaj tak naprawdę chodzi? i co z tego wyniknie?

Szesnaście lat – tyle czekaliśmy na nowe powieści Cormaca McCarthy’ego. Nie nową powieść, a powieści właśnie, w oryginale wydane w odstępie ledwie miesiąca (najpierw „Pasażer”, potem „Stella Mari”), stanowią jedną wielką historię. Ale to powieści, które w równym stopniu dopełniają się, co sobie przeczą. Paradoks? Raczej życie i różne spojrzenia, bo przecież o tym opowiadają te historie. O dwójce rodzeństwa, ich relacjach i ich spojrzeniu na wszystko, co ich łączy i co dzieli. Prawda nie ma przecież jednego tylko oblicza, nie sądzicie?

Ale co to za historie? A raczej co to za historia ten „Pasażer”? Najprościej ująć to słowami – literatura piękna, literatura wyższa, bo tym właśnie jest. Trochę to thriller, trochę sensacja, ale taki thriller i sensacja, jakimi był też jego „To nie jest kraj dla starych ludzi”. To tylko otoczka, nośny motyw, który pozwala nieść naprzód to, co autor tak naprawdę chce nam pokazać – czyli nas samych, emocje, relacje, naszą naturę, nasz świat i tak uwielbiane przez niego okrucieństwo także. Jest tu wiele ponurych elementów, są też jednak takie, które mają w sobie niezaprzeczalny urok, rzecz bywa smutna, przygniata nas ciężarem. I porusza – porusza emocjonalnie, ale i intelektualnie. Oczywiście przy okazji też ciekawi, wciąga w akcję, ale przede wszystkim zachwyca konstrukcją, no dosłownie wszystkiego.

Po prostu doskonała i doskonale napisana książka. Serwowana stylem surowym, oszczędnym, a jednak treściwym, głębokim i fascynującym, hipnotyzującym wręcz. Nie jest łatwą lekturą, od czytelnika wymaga wiele, ale daje w zamian jeszcze więcej. Więc bierzcie w ciemno, bo to kolejna wielka powieść wielkiego autora. Comrac McCarthy siedział nad nią z przerwami od lat 70., czyli jakieś pół wieku, ale praca, którą włożył, opłacała się, bo wyszło doskonałe dzieło, jak zawsze opowiadające o czymś zupełnie innym, niż na pierwszy rzut oka opowiada.

Interesujące jest przedstawienie dwóch sposobów postrzegania świata przez dwójkę bohaterów (siostra i brat), jednak mam wrażenie, że brakuje tutaj faktycznego rozróżnienia w sposobie pisania przez autora. Powieść wymaga naprawdę dużego zaangażowania i skupienia podczas lektury, żeby połapać się co do wszystkich zwrotów akcji. Momentami czuć mocno filozoficzne podejście autora. Osobiście mocno rozwinąłem zasób swojego słownictwa, ponieważ w treści znajduje się dużo terminów związanych z naukami ścisłymi. Na ogół, uważam to za średnią pozycję, jak na McCarthy'iego, jednak jego fani może ujrzą w niej coś więcej. 

Początek książki mnie mocno zdziwił, gdyż sugerował, że pewna kobieta ma omamy i rozmawia z kimś, kto nie istnieje i nie jest normalnym człowiekiem. Później jest urywek jakby spała, później, że chowa się przed tym lub czym, co do niej przyszło. Ten urywek kilku stron jest dość niespodziewany i bardzo miesza w naszej psychice. Te głosy są na tyle realne, że sami zastanawiamy się, czy ich nie słyszymy. Pozycja z tych filozoficznych, gdzie nie ma tylko pustej opowieści. Cokolwiek się tu dzieje jest roztrząsane nie tylko przez postacie, ale i przez nas samych. Brak myślników czasami nas dekoncentruje, ale wydaje mi się, że było to zaserwowane specjalnie, by czytelnika niekiedy zmylić, bądź dać w wątpienie jego sposób myśli. Dodatkowo mamy tak realistyczne opisy, choćby zmarłych, których nogi zwisały jeszcze z fotela wciąż przypiętych pasami. Autor dokładnie interpretuje każdą część ciała, jakby chciał nam ukazać obraz z kamery. Nie znamy myśli postaci, więc nie można stwierdzić, że to co mówią jest prawdziwe. Co jakiś czas pojawia się postać kobiety, która opowiada o swoich snach, przywidzeniach, omamach, czy też bytach, które aktualnie ją nawiedzają. Długo nie wiedziałam jak mam to odebrać i o co ją posądzić. Zastanawiającą osobą był jeden z pasażerów wraku samolotu, którego nie odnaleziono. Wraz z nim zniknęło coś jeszcze, więc nie ma najmniejszych podstaw do tego, by jakkolwiek nazwać to, co się stało ze samolotem. Nurek debatuje, czy żyli zanim zatonęli, czy ostatni oddech oddali jeszcze przed zanurzeniem. Dalej robi się ciekawiej i bardziej dziwniej. Ktoś tutaj tęskni za stratą kobiety i całe uczucia przelewają się na nas. Nie ma tutaj końca, jego wytłumaczenie istnieje w części drugiej, które należy czytać po kolei. Niewiadomych jest tutaj sporo, ogrom bólu wylewa się stronami, a sama psychika potrafi być szalenie nieprawdziwa. Oj, to zdecydowanie lektura ludzi lubiących głębsze podejście do ludzkiej psychiki. Nie była zła, momentami mi się podobała, ale nie jestem pewna, czy potrafiłam za nią nadążyć na tyle, na ile chciał autor.

Cormac McCarthy to jeden z najlepszych współczesnych amerykańskich pisarzy. Laureat wielu nagród min. Nagrody Pulitzera.

Ja zetknęłam się z jego twórczością po raz pierwszy w powieści "Pasażer".

Sięgnięcie po tę pozycję zajęło mi jakiś czas a napisanie recenzji kolejnych kilka dni. Czułam się zbyt słabym czytelnikiem, aby móc oceniać twórczość tak niezwykłego pisarza o barwnym życiorysie i z tak dużym dorobkiem bibliograficznym.

Przyznaje, nie jest to dla mnie łatwe. Książka jest bardzo wymagająca, musisz się skupić i zaangażować, jeśli chcesz wejść w jej klimat.

Opis, który widniał na okładce książki, sugerował zupełnie inny gatunek literacki. Liczyłam na dobre śledztwo, tajemnicę, odrobinę sensacji.

I początek właśnie taki był:

"Tam musiało wydarzyć się niezłe gówno, powiedział. Nie martwi was to?".

"Chodzi o to, że nie mam gotowego wytłumaczenia, jak ten samolot się tam znalazł. I za każdym razem, gdy myślę o tych wszystkich rzeczach, które powinny wyglądać inaczej, ich lista się wydłuża".

Tymczasem im dalej w las, tym ciemniej. Zaczynają się filozoficzne przemyślenia na temat życia, szczęścia, przemijania.

Główny bohater, wcześniej student matematyki, prymus, obecnie jest nurkiem pracującym przy wydobywaniu dużych obiektów z wody. Praca niebezpieczna, ale dobrze płatna. Poza tym głębia przeraża Bobby -ego, ale z pełną świadomością wykonuje swoje zadania i z pełną świadomością pogrąża się w zimnie i ciemności. "Kobiety pragną go ocalić. Ale on oczywiście jest już poza tym wszystkim".

Bardzo tęskni za swoją nieżyjącą siostrą Alicją, o której więcej się dowiadujemy w drugiej części tej dylogii pt.: "Stella Maris". Był w niej zakochany i ponoć "otwarcie ze sobą chodzili". Dziewczyna była piękna, zabójczo cudowna, a do tego mądrzejsza od niego. On pozornie prostolinijny i nieśmiały a tak naprawdę narcyz z wybujałym ego. Człowiek, który wspiął się na wyżyny samouwielbienia. Bobby pochodzi z rodziny naukowców o bardzo ścisłych umysłach stąd zapewne sporo tu teorii matematyczno - fizycznych:

" Naprawdę wierzysz w fizykę?

Nie wiem, co to znaczy. Fizyka próbuje nakreślić liczbowy obraz świata. Nie wiem, czy istotnie coś wyjaśnia. Nie można zobrazować tego, co nieznane".

Autor skacze po wątkach, z miejsca na miejsce, co spowodowało, że chwilami ciut się gubiłam. Jest tu powrót do dzieciństwa, wspomnienia miejsc, gdzie mężczyzna się wychował, mamy sporo rozważań na temat świata, wojny, zła, człowieczeństwa. Chwilami książka tkwi w takim swoistym zawieszeniu, które twa kilka stron.

Ale pojawiały się też dość śmieszne sentencje w stylu:

"Kiedy woźny sądowy podniósł rękę, żeby ją zaprzysiąc, przybiła mu piątkę".

Sam bohater chwilami miałam wrażenie, że flirtuje z kobietami; bardzo subtelnie, zabawnie.

Ta dylogia (" Pasażer" jest jej częścią) kończy bibliografię Cormaca McCarthy. Sądzę, że z czasem będziemy odkrywać ją na nowo i zupełnie inaczej interpretować. Obecne ciężko było mi to wszystko pojąć. Zapewne autor ma w tej powieści wiele rzeczy do przekazania, ale ja nie do końca je odkryłam. Być może nie jestem aż tak dojrzałym czytelnikiem.

W każdym bądź razie bardzo się cieszę, że posiadam tę książkę, jak i "Stella Maris" w swojej biblioteczce, ponieważ zapewne sięgnę po nie ponownie może za 5, może za 10 lat, by odkryć nowe prawdy o świecie, o życiu, o człowieku, o samej sobie.

Cormac McCarthy uważany za jednego z czterech najlepszych współczesnych pisarzy amerykańskich, następcę Thomasa Faulknera. Laureat [Adres usunięty]. National Book Award i Nagrody Pulitzera. Jego powieść „Droga” sprzedała się w ponad milionie egzemplarzy. Każda książka McCarthy’ego to wydarzenie literackie.

Missisipi, 1980. Nurek głębinowy Bobby Western w trakcie jednego ze zleceń bada zatopiony wrak samolotu, w którym znajduje dziewięć trupów, brakuje jednak czarnej skrzynki i ciała jednego pasażera. Wkrótce potem mieszkanie Bobby’ego zostaje przeszukane, a konto bankowe zablokowane. Federalnie depczą mu po piętach. W co się wpakował? Western, syn jednego z twórców bomby atomowej i brat nieżyjącej już Alicii, ucieka nie tylko przed agentami, ale także przed mrocznym cieniem ojca oraz tęsknotą za siostrą, swoją największą zgubą.

Po „Stelli Maris” i historii Alicii przyszła pora na jej brata i jego perspektywę. Życie Bobby’ego, w momencie, w jakim go poznajemy, przepełnione jest ludźmi, co wcale nie sprawiało, że było prostsze. Jego zawód, przeszłość i otaczająca go rzeczywistość łączą się w skomplikowaną plątaninę przypadków, zbiegów okoliczności oraz trudności, które nie chcą dać mu spokoju. Niełatwo jest zrozumieć stosunek Westerna do wielu spraw, dystansuje się, nie mówi wiele, skrywa tajemnice, a jednak nie ucieka przed innymi, chce im pomagać i umie prosić o pomoc. Niby nic go nie rusza, nie wywołuje większych emocji, ale w niektórych kwestiach – takich jak temat siostry - już nie jest taki obojętny.

Kolejne genialne dzieło McCarthy’ego obok, którego nie da się przejść bez zastanowienia. Zmusza do myślenia i refleksji nad trudnościami istnienia, a jednocześnie pokazuje, jak bardzo człowiek wyolbrzymia swój udział w trwaniu innych osób. Książka ta jest obowiązkową pozycją do przeczytania i zgłębienia geniuszu Cormaca McCarthy’ego.

A.L.

Szkolny Klub Recenzenta