Między Bogiem a Hitlerem. Kapelani wojskowi w służbie nazizmu

Seria „Historia” Wydawnictwa [Adres usunięty] to prawdziwa skarbnica wiedzy. Wiedzy takiej skupionej na jednym temacie. bardzo często tytuły rzucają nas w rewir o którym w ogóle nie myśleliśmy. Tak było ze mną przy tytule „Między Bogiem a Hitlerem. Kapelani wojskowi w służbie nazizmu”. Niby zdaję sobie sprawę z tego, że każdy Szczep harcerski, wojsko ma swojego duchowego przewodnika a jednak, nie wiem czy to ignorancja, czy też zaślepienie tym, że Naziści bądź co bądź wyrządzali ludności europejskiej ogromną krzywdę na każdej płaszczyźnie życia, to nie pomyślałam, że i oni posiadali swoich kapelanów.

Na ten fakt otworzyła mi oczy autorka tej jakże obszernej, drobiazgowej i zajmującej lektury, Doris L. Bergen. Swoją książkę zaczęła pisać z początkiem lat 90-tych XX w. aby powrócić do jej ukończenia po roku 2010.

Jej drobiazgowe „śledztwo”, które opierało się na wertowaniu archiwów, [Adres usunięty]. polskiego IPN, korespondencji, która pozostała w rękach prywatnych, docierania do świadków tamtych wydarzeń czyli okrucieństw lat wojny ale i przemów i myśli ideologicznych księży niemieckich jeszcze sprzed czasów II Wojny Światowej, to wszystko składa się na ową obszerną i drobiazgową pod każdym względem analizę czynów i myśli ówczesnego duchowieństwa. Pani Bergen pisze, że (...) zafiksowałam się na kapelanach jako ułomnych jednostkach, iż przeoczyłam siłę kapelanatu jako instytucji”. A ta jak wcześniej wspomniałam była ogromna, czego w późniejszych rozdziałach dowodzi autorka naprawiając swój wcześniejszy tok myślenia. Wybór kapelanów wojskowych nie był przypadkowy, oni przede wszystkim byli żołnierzami i poddanymi swojemu krajowi. Już podczas wyborów w 1932 roku jeden z pastorów na piersi miał wielką swastykę. Już wtedy księża manifestowali swoją przynależność do wiary ale niekoniecznie w dobro i Boga.

Analiza ich zachowań, to jakimi posłańcami byli w odniesieniu do rodzin żołnierzy, odznaczenia wojskowe oraz ich brak, to wszystko i o wiele więcej składa się na tą jakże zajmującą, pouczającą i refleksyjną lekturę, którą polecam przeczytać, bo otwiera ona oczy na wiele spraw dotyczących wojny która przetoczyła się przez Świat w latach 1939-1945. Oprócz tego pozycja wzbogacona została o kadry z filmów, archiwalne zdjęcia oraz mapki dzięki którym czytelnik lepiej może sobie wyobrazić obszar działania kapelanów Wermachtu. Polecam.

Współpraca barterowa z Wydawnictwem [Adres usunięty].

To trudna i ważna lektura, której nie podejmuję się recenzować, bo wszystko, co przeczytałem, mimo wykształcenia historycznego, jest dla mnie niemal w całości nowością. Autorka, Doris L. Bergen, profesorka w zakresie badań nad Zagładą na Uniwersytecie w Toronto, mierzy się z bolesnym tematem Holocaustu i kaźni ludności cywilnej na terenach okupowanej Europy, aż po Rosję.

Zastanawia się nad problemem, o którym często nie myślimy pojęcia, czyli rolą kapelanów stykających się z wydarzeniami, które były dalekie od zasad kapłanów i pastorów. Zastanawia się, jak można te rzeczy pogodzić. To jednak nie wszystko, ponieważ pokazuje także problemy, z jakimi stykali się duchowni w czasie działań wojennych.

Sama autorka przez wiele lat zbierała materiały do tej książki. Okazało się bowiem, że materiałów źródłowych nie jest zbyt wiele i są to głównie raporty księży do biskupów polowych, które często nie są do końca rzetelne. Zgłębia wspomnienia kapelanów, które powstawały po dłuższym upływie czasu, a nawet po wojnie. Są one skażone zatarciem w pamięci ostrości i prawdziwości wydarzeń – w wielu przypadkach miały one wybielać postawę i rzeczywiste zachowania w obliczu zbrodniczej działalności Wehrmachtu.

Swoją książkę Doris L. Bergen zaczyna od czasów narodzin narodowego socjalizmu i rodzącego się umizgiwania Kościoła do przejmujących władzę. Pokazuje także tło powstawania duszpasterstwa wojskowego, wspominając jego rolę podczas przegranej przez Niemców I wojny światowej. Obnaża zachowania duchownych, pokazując ich dwulicowość moralną – Bóg w sercu i pobłażliwość, a niekiedy tłumaczenie działań żołnierzy wyższą koniecznością czy walką z bolszewizmem. Co gorsza, rozważania te prowadzą do dość przykrego wniosku, że kapłani niemal zawsze lojalnie służyli sprawie. Patrząc szerzej na problem związku Kościoła i władzy, niestety, co obserwujemy i dzisiaj, związek ten jest absolutnym umizgiwaniem się do władzy w celu uzyskania korzyści.

Boli czytelnika i człowieka, takiego jak ja, który odszedł od Kościoła, że wiarą można usprawiedliwić każdą, nawet najbardziej brutalną i najcięższą zbrodnię. Znakomity przykład przytacza autorka, prezentując reprodukcję fotografii jednej z ośmiu mozaik w katedrze berlińskiej pt. „Błogosławieni pokój czyniący”. Przedstawia ona wydarzenia z okresu niemieckiej wojny i ludobójstwa w koloniach Afryki Południowo-Zachodniej i Wschodniej, prezentując znajome odwrócenie ról: biały człowiek chrześcijanin ukazany jest jako ofiara i ten, który czyni pokój, a czarny człowiek jako agresor z włócznią w ręku. Dla przypomnienia: chodzi o brutalne stłumienie przez wojska Cesarstwa Niemieckiego powstania afrykańskich ludów Herero i Nama, które uznawane jest za pierwsze ludobójstwo XX wieku. Ludobójstwo miało miejsce w latach 1904–1907/1908 w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (dzisiejsza Namibia) podczas tzw. wyścigu o Afrykę. Doprowadziło do prawie całkowitego wyniszczenia Hererów, których liczba zmniejszyła się w okresie trwania konfliktu z 80 tysięcy do około 15 tys. „wygłodzonych uchodźców”. Pod koniec 1905 roku powstanie wznieciło także plemię Nama, które spotkał podobny los jak Herero.

A jak podchodzili do kapelanów żołnierze? Dość wybiórczo. Mimo że nosili pasy, których klamry zdobił napis "Gott mit uns" (Bóg z nami), stwierdzali, że po co im Bóg, skoro odnoszą zwycięstwa. Kiedy zaś uciekali z Rosji i zaczęli ponosić porażki, twierdzili: "Co to za Bóg, który naraża nas na takie cierpienie?".

Dużym nadużyciem byłoby stwierdzenie, że działali w imię Boga, dopuszczając się aktów ludobójstwa. Ale po lekturze tej książki mogę powiedzieć, że zarówno duchowni, jak i żołnierze czynili zło w obliczu Boga bez większych skrupułów.

Dla kogoś, kto interesuje się tematyką hitleryzmu i II wojny światowej, jest to literatura wręcz obowiązkowa, uzupełniająca ważny i nieznany fragment historii, dramatycznej historii powszechnej, ale i Kościoła, zarówno katolickiego, jak i ewangelickiego.

Bergen początkowo planowała skupić się wyłącznie na jednym fragmencie wojny – wydarzeniach roku 1941. Jednak wraz z postępem badań jej projekt stopniowo się rozszerzał. Ostatecznie powstała książka, która przenosi czytelnika nie tylko na fronty II wojny światowej, lecz również do realiów Republiki Weimarskiej. Autorka ukazuje, że aby zrozumieć lojalność, postawy i motywacje kapelanów Wehrmachtu, należy zacząć od momentu, gdy po klęsce 1918 roku duchowni wojskowi znaleźli się w dwuznacznej sytuacji: z jednej strony obciążeni odpowiedzialnością za moralne wsparcie armii, z drugiej – poszukujący sposobu odbudowania autorytetu Kościołów we wrogim, niestabilnym środowisku politycznym.To historyczne zakorzenienie okazuje się kluczowe. Umożliwia zrozumienie, jak mogło dojść do sytuacji, w której w armii Hitlera służyło blisko tysiąc kapelanów, często z pełną świadomością wspierających państwo dopuszczające się masowych zbrodni. Jednak to zrozumienie, jak i dlaczego, absolutnie, w najmniejszym nawet stopniu, nie usprawiedliwia tego, co "duchowni" zrobili ludziom w tym okresie. Gdy spojrzymy na historię kościoła tak w ogóle, szokujące jest, jak na przestrzeni kilkunastu wieków usprawiedliwiano religią pogromy, wojny, zabójstwa. Obrzydliwe. Ale wracajmy do omawianej książki.

Badaczka niezwykle dokładnie rekonstruuje świat kapelanów Wehrmachtu. Korzysta z wielu materiałów: listów i pamiętników, fotografii, dokumentów wojskowych, raportów z frontu oraz relacji ofiar. Dzięki temu powstaje wielowarstwowy obraz grupy, która – choć pełniła funkcję religijną – stała się elementem większego systemu przemocy i nie ukrywajmy, aktywnie go wspierała.

Autorka pokazuje, że kapelani byli nie tylko świadkami, lecz także aktywnymi uczestnikami życia armii. Ich zadaniem było budowanie morale, zagrzewanie do walki. Ich kazania i rozmowy podtrzymywały narrację, że wojna ma charakter moralnej misji, a działania Wehrmachtu – nawet te najbardziej brutalne – mogą być interpretowane jako część wyższego planu. To oni wzmacniali w żołnierzach przekonanie, iż „Bóg jest po naszej stronie”, co w kontekście hitlerowskich zbrodni brzmi dziś jak tragiczna ironia.

Bergen unika jednak uproszczeń. Nie przedstawia kapelanów jako jednolitej, bezrefleksyjnej masy. Wśród nich byli gorliwi zwolennicy reżimu, byli też tacy, którzy starali się utrzymać pewien dystans – choć rzadko odważyli się na otwarty sprzeciw. Autorka pokazuje, jak splatały się lęk, konformizm, lojalność wobec państwa i Kościołów oraz potrzeba utrzymania kapłańskiej posługi w ekstremalnych realiach wojny. Ten swoisty moralny labirynt czyni książkę szczególnie wartościową.

Jednym z najmocniejszych wątków jest analiza, jak Kościoły – katolicki i protestancki – negocjowały swoje miejsce w strukturze państwa hitlerowskiego. Kapelani stali się narzędziem nie tylko militarnym, ale i ideologicznym. Poprzez sakramenty, kazania, pogrzeby i symbolikę sakralną sankcjonowali wojenną machinę.

Bergen nie oskarża religii jako takiej; wskazuje jednak, jak łatwo instytucje wiary mogą zostać wykorzystane przez totalitarne państwo. W tym sensie książka staje się nie tylko studium historycznym, lecz także uniwersalnym ostrzeżeniem. Uświadamia ona, że etyczna odpowiedzialność duchownych jest szczególnie duża w momentach, gdy władza oczekuje od nich legitymizacji działań sprzecznych z podstawowymi wartościami moralnymi.

Styl Bergen jest rzeczowy, ale nigdy suchy. Autorka potrafi połączyć chłodny, rzeczowy warsztat historyka z głęboką wrażliwością na los jednostek – zarówno tych, którzy służyli w mundurach, jak i tych, którzy padli ofiarą nazistowskiego terroru. Dzięki temu jej książka nie jest tylko kroniką wydarzeń, ale także opowieścią o ludzkiej słabości, zagubieniu i dramatycznych wyborach w czasach ekstremalnych.

Między Bogiem a Hitlerem to lektura niezwykle ważna, ponieważ dotyka tematu, w którym historia stawia trudne pytania o odpowiedzialność moralną – nie tylko żołnierzy, lecz także kapłanów, instytucji i wspólnot. Książka Bergen zmusza do refleksji nad tym, gdzie przebiega granica między służbą a współudziałem, między wiarą a manipulacją nią.

To także przestroga, szczególnie ważna w kontekscie tego, co dzieje się wokół nas. Polecam. Ta książka na zawsze pozostanie w mojej pamięci.