Którędy na wolność? Historia pierwszej dziewczyny, która uciekła z Auschwitz

Beztroskie życie Janki przerwała wywózka do obozu pracy. Młoda dziewczyna nie wie, dlaczego została pojmana i trafiła do KL Auschwitz. Tu czekają na nią ciężka praca i nieludzkie warunki życia. Udaje jej się jednak zaprzyjaźnić z więźniarką, która poucza ją, co robić, by przeżyć. Janka jest zdeterminowana. Gdy pewnego dnia nadarza się okazja, ucieka z obozu. Czy to jednak koniec jej trosk?

Którędy na wolność? Marty Byczkowskiej-Nowak to powieść inspirowana prawdziwą historią Janiny Nowak – pierwszej kobiety, która uciekła z Auschwitz. Narracja trzecioosobowa początkowo pokazuje naprzemiennie dzieciństwo i młodość bohaterki i pierwsze chwile w obozie, potem skupia się tylko na jej życiu za drutem kolczastym.

Powieściowa Janka to postać fikcyjna. Jej opowieść oparto o biografię prawdziwej osoby, jednak nadano jej także uniwersalne cechy, które mogłyby pasować do wielu więźniarek. Janka tym różni się od innych, że ma za sobą ucieczkę. Odwaga, trochę brawury i wielka chęć życia sprawiły, że zdecydowała się na ten ruch. Miał ON jednak swoje konsekwencje – w wyniku jej ucieczki utworzono pierwszą kompanię karną dla kobiet, zaczęto im golić głowy, by łatwiej odróżnić je na wolności od innych dziewcząt.

Wolność przedstawiona w książce nie jest taka, jaką pewnie wielu z nas sobie wyobraża. Janka uciekła, jednak nie mogła żyć pełnią życia. Musiała zmienić tożsamość, ukrywać się, uważać na każdym kroku. Jej życie polegało głównie na spoglądaniu przez ramię, czy nikt jej nie śledzi. Stała się ostrożna i podejrzliwa. Nie mogła oddychać pełną piersią, bo ciągle czuła strach, że zostanie ponownie pojmana.

Autorka opisuje życie obozowe w sposób dość… nieoczywisty. Każdy z nas zdaje sobie sprawę, że warunki w Auschwitz były nieludzkie, a każdy dzień wypełniało drżenie o własne życie. Niemniej powieść nie szokuje. Pojawiają się sceny, które pokazują okrucieństwo i brutalność, jednak ich celem nie jest nami wstrząsnąć, lecz pokazać realia życia w tym miejscu i w tamtym czasie. Narracja pokazuje, że dla Janki wszystko to stało się po prostu „normalne”.

Którędy na wolność? to przede wszystkim powieść pokazująca, jak wyglądało życie przeciętnej kobiety w Auschwitz. Janka jest postacią uniwersalną. Opowiada o kradzieżach i bójkach, problemach, strachu i braku pożywienia, pracy oraz karach i apelach. Mówi jednak znacznie więcej o przyjaźni, kontaktach z innymi więźniami, wspólnocie, jaka utworzyła się w obozie. Bohaterka pokazuje te bardziej pozytywne strony życia w tym miejscu. Dzięki temu mamy obraz osoby, która nie jest cieniem człowieka egzystującego z dnia na dzień, lecz kobiety, która ma na kogo liczyć, a wolne od pracy dni spędza z przyjaciółmi, próbując choć odrobinę imitować w tym strasznym życiu „normalność”. Ta perspektywa jest naprawdę wspaniała, bo zazwyczaj nie myślimy o obozie w tym kontekście, a przecież właśnie tego typu rzeczy dawały ludziom nadzieję i pozwoliły przetrwać.

W książce znajdziemy wiele postaci historycznych. Opisano je w narracji z punktu widzenia więźnia, czyli przybliżono krótko charakter i zachowanie oraz funkcję danej osoby. Przypisy dopełniają obraz, dając informację na temat czasu przebywania w obozie i dalszych losów danej postaci. Także miejsca, wydarzenia i charakterystyczne określenia dla obozowego życia wyjaśniono w przypisach.

Którędy na wolność? to powieść w sam raz dla tych, którzy nie są fanami obozowej literatury, boją się przesadnego naturalizmu, lecz chcą poznać historię dzielnej, młodej dziewczyny, która musiała jakoś dawać sobie radę w tych trudnych warunkach. Jak to zrobiła? Co dawało jej nadzieję? O tym właśnie jest ta książka.

Uwielbiam książki historyczne, napisane na faktach albo mocno nimi inspirowane. Chętnie pochłaniam coraz to nowe pozycje, opowiadania, reportaże czy dzienniki. Często łapię się na tym, że te historie zatracają się w mojej głowie, mieszają, tworzą jakąś całość i wszystkie są podobne (mimo że nadal uwielbiam je czytać i poznawać!). Inaczej jest w przypadku „Którędy na wolność?”. Wiem, że nie jest to do końca prawdziwa historia, a tylko inspirowana. Ale coś mnie w niej urzekło. Coś sprawiło, że była to jedna z najbardziej wzruszających książek jakie czytałem. Coś spowodowało, że historia Janki została i na pewno zostanie na długo w mojej pamięci. A jak już ją trochę zapomnę - przeczytam raz jeszcze, bo zdecydowanie chcę ją pamiętać cały czas.

Kiedy sięgam po takie publikacje, zawsze nasuwa mi się fragment piosenki, Tak łatwo sprzedał nas zachód, tak łatwo było to zaakceptować światu…

Ile jeszcze takich historii nosi nasz kraj… Ta skończyła się dobrze. Janka okazała wielką odwagę i bohaterstwo. Jednak nie każdemu się udało. Książka bardzo mnie wzruszyła. Jest to dramatyczna opowieść o wielkiej niewoli i fabryce śmierci, jednak tchnie ona nadzieją. Nie znajdziemy tutaj tylko historii życia bohaterki. Odnajdziemy również przyjaźń, empatię, losy innych ludzi oraz wiarę w to, że wszystko, co złe, kiedyś się kończy.

Janina Nowak, była pierwszą kobietą, której udało uciec się z KL Auschwitz. Jej historia stała się inspiracją dla powieści Marty Byczkowskiej - Nowak.

"Którędy na wolność?" przedstawia losy Janki, młodej dziewczyny, osadzonej w Auschwitz w 1942 roku. Powieść podzielona jest na trzy części. Pierwsza przeplatana wspomnieniami ze szczęśliwego dzieciństwa opowiada o transporcie do Auschwitz i pierwszych dniach pobytu Janki w obozie. Pierwsza część kończy się momentem ucieczki bohaterki z terenu obozu.

"Po drugiej stronie rzeki jest już kimś innym. Tamta dziewczyna zostanie na zawsze na dnie Soły, w niemym zadziwieniu wpatrując się w zniekształcone przez wodę obłoki na czerwcowym niebie. Czas zatroszczyć się o tę, która wyłoniła się z wartkiego nurtu."

Druga część to opis krótkiego pobytu na wolności Janki. Dziewczyna mimo że uciekła spod szponów terroru Niemców, nie uciekła przed strachem. Uczucie lęku towarzyszy jej na każdym kroku. Boi się powrotu do obozowej rzeczywistości. Boi się i i podświadomie czeka, aż ta nietrwała bańka wolności pęknie i zniknie.

"Dni wypelnione są (...) i strachem, który czai się w oczach, trzyma za gardło, kiedy chce się odetchnąć, ściska żołądek w mały skurczony woreczek, który nie może przyjmować pokarmów. W nocy rozsiada się na klatce piersiowej, przygniata ją do łóżka tak mocno, że Janka nie znalazłaby sił na to, żeby wstać. Nie oczekuje poranka. Czeka, aż ktoś odda jej życie, którym chciałaby żyć."

Trzecia część to losy Janki po ponownym osadzeniu w Auschwitz. Jej naznaczona bólem i cierpieniem droga od Bloku Śmierci przez Birkenau, do Ravensbrück.

Tu przy życiu główną bohaterkę trzyma płomyk nadziei, który choć po przeżyciach, których doznała, zmniejszał się, ale nigdy nie zgasł, a także wola życia, która daje jej siły, chęci do walki o każdy kolejny dzień, jak również przyjaźń z Zulą i Fanią, współwięźniarkami. Dziewczyny wspierają się jak mogą, są dla siebie oparciem i promykiem słońca w tym, pogrążonym z krematoryjnych pieców dymie, piekle na ziemi. I choć Janka ma chwile zwątpienia, momenty gdy ma już dość([Adres usunięty] dowiaduje się o kompanii karnej, tak zwanej Budzie, utworzonej po jej ucieczce), gdy chciałaby być już wolna i uciec stąd, nawet w postaci dymu, to za każdym razem udaje jej się pozbierać, poskładać rozbite fragmenty duszy i uczyć się wciąż od nowa jak przetrwać w tych nieludzkich warunkach, i mieć nadzieję, że może ta wojna wreszcie się skończy.

"Jakże chciałaby cofnąć czas i dać się zagryźć temu wielkiemu psu, który odebrał życie kobiecie nad rzeką. Skonać na rampie po jednym kopnięciu w brzuch. Dać się zastrzelić esesmanowi nad Sołą. Umrzeć podczas przesłuchań na Anstadta. Rozpłynąć się w czerni ciemnicy w jedenastce. Nigdy się nie urodzić."

"Którędy na wolność?" to trudna pod względem emocjonalnym lektura, zapis piekła na ziemi, jakim był Auschwitz. Marta Byczkowska - Nowak przywróciła mi nadzieję, że o tych niełatwych do opowiadania zdarzeniach, o śmierci tylu niewinnych istot, o tym niewyobrażalnym złu, można pisać z szacunkiem dla ofiar i nie przekłamując czy ubarwiając faktów.

To wzruszająca historia, która jak każda historia dotykająca piekła obozów, na zawsze zostanie w pamięci czytelników. I bardzo dobrze, bo o tym złu należy pamiętać, należy przekazywać tę pamięć następnym pokoleniom, by nigdy więcej to zło nie powróciło na ziemię.

Pozostaję głęboko poruszona lekturą "Którędy na wolność?" i zasmucona tą powieścią, i nadal nie pojmuje tego, jak, dlaczego, ludzie mogli tak traktować innych ludzi, jak mogli dopuszczać się takich czynów, skąd to zło, ta nienawiść, brak empatii, wszelkich ludzkich odruchów, i chyba nigdy nie zrozumiem. Czy w ogóle da się to kiedykolwiek pojąć? Raczej nie.

Myślę, że każdy powinien przeczytać "Którędy na wolność?" by pamiętać o bezbronnych ofiarach Auschwitz i innych obozach zagłady, a także by nie zapominać, że normalne życie może skończyć się w mgnieniu oka, że człowiek jest nieprzewidywalną istotą, i że to ludzi powinniśmy się najbardziej obawiać, bo to nie Bóg, nie przeznaczenie, to ludzie ludziom zgotowali ten los...

Za egzemplarz do recenzji dziękuję wydawnictwu Prószyński i S-ka.

Nie przejdziesz obok tego obojętnie – „Którędy na wolność? Historia pierwszej dziewczyny, która uciekła z Auschwitz”

„Powieść inspirowaną prawdziwą historią Janiny Nowak, pierwszej kobiety, której udało się uciec z KL Auschwitz. Jej ucieczka była powodem utworzenia pierwszej kompanii karnej dla kobiet (tzw. Budy).”

„Którędy na wolność?” to debiut literacki Marty Byczkowskiej-Nowak. Autorka jak na debiutantkę zaprezentowała nam porządny styl i ciekawą fabułę. Jak już wiecie, opowieść przedstawia historię Janiny Nowak, pierwszej kobiety, której udało się uciec z KL Auschwitz. Książka jest lekturą trudną, nie ze względu na język, ale na opisaną historię, okrucieństwo, łzy, stratę, strach, nieznane… mamy tutaj również przyjaźń, miłość, dobroć. Cechy, które pozwalają przetrwać wszystko, co złe.

"...Oświęcim – mówi mężczyzna stojący niedaleko Janki. – przywieźli nas do Oświęcimia – jego słowa są jak uderzenie pięścią w brzuch. Słyszała już to słowo. Obóz pracy. Jance znowu robi się słabo. Po chwili uspokaja myśli. Przecież nie boi się pracy. Jest do niej przyzwyczajona..."

"Na miejscu Janki staje kolejna kobieta. Kolejny numer. Kolejna więźniarka bez imienia. Właśnie teraz, obserwując taśmę produkcyjną obozowej fotografii, zaczyna rozumieć, co tak naprawdę straciły wszystkie, zanurzając się w strasznej kadzi. Oprócz ubrań i wstydu, zgubiły swoje imiona, które rozpłynęły się w zawiesistej cieczy obozowego czyśćca. Utonęły z tysiącem innych imion, które były ważne w świecie po drugiej stronie drutów. (…) Janka wyobraża sobie, że teraz to druciane ogrodzenie, którego dziwne syczenie słyszała w nocy, wyszeptuje wszystkie imiona odebrane kobietom w przedsionku tego piekła. Ich brzmienie zlewa się w jeden monotonny dźwięk, który każdej nocy usypia je do wspólnego snu o białym chlebie, zupie i kubku czystej wody."

Kiedy nadarzyła się okazja, Janka ucieka z obozu. Wraca do Łodzi. Życie nie jest już takie same jak wcześniej. Życie w ciągłym strachu, obawa oto co przyniesie jutro. Mimo iż jest wolna, nie czuje się taka.

Moim zdaniem trudno określić czy książka jest dobra, czy zła. Nie sposób oceniać takiej tematyki. Mnie osobiście czytało się ją dobrze, z ogromnym przerażeniem odkrywając, co jeszcze spotka naszą bohaterkę. Byłam po drugiej stronie książki a bałam się o nią, trzymałam kciuki, aby nie traciła wiary w siebie, wiary w drugiego człowieka i aby wystarczyło jej sił na przezwyciężenie tego. Warto pochylać się nad taką lekturą, poznawać historię. Cieszę się, że są autorzy, którzy pielęgnują naszą przeszłość, mimo iż chciałoby się o tym zapomnieć… Warto wiedzieć jakie piekło jest w stanie zgotować człowiek człowiekowi.

W trakcie czytania przeplatają nam się dwa czasy: przed obozem i w trakcie pobytu w nim. Trzeba czytać książkę z uwagą, aby wyłapywać te okresy, gdyż niestety nie są oddzielone od siebie żadnymi tytułami. Jeśli jesteście ciekawi jak [Adres usunięty]. potoczyły się losy Janki po ucieczce z obozu, zachęcam Was do lektury tej książki. Moim zdaniem nie zawiedziecie się, ale musicie przygotować się na sporo emocji, niekoniecznie tych pozytywnych.