Elegia dla bidoków

Elegia dla bidoków to częściowo opowieść autobiograficzna, reportaż i ciekawa rozprawka socjologiczno-społeczna.

To lektura o tym, jak dorasta się w USA w niewielkim, nędznym miasteczku w tzw. Pasie Rdzy, dlaczego jest, jak jest, dlaczego Ameryka jest jaka jest i dlaczego Trump wygrał.

Ameryka kolejnych dekad ukazana jest na przykładzie rodzin. Jedne uosabiają małomiasteczkowy mit od nie mającego niczego (także pod względem wykształcenia, intelektualnym) robotnika do może nie milionera, ale wykształconego, człowieka z niższej klasy średniej. Jakby nie było, to spory awans i choć w części spełnienie amerykańskiego snu. Ów awans jest podszyty nie tylko korzystaniem z okazji, przemianami społecznymi, ale także podżwignięciem się z przemocy, alkoholizmu, biedy (finansowej i umysłowej, nawet nie wiem, która bieda przeważa) lekomanii i patologicznych relacji w rodzinie.

To jedne rodziny będące w znacznej mniejszości. Większą grupę stanowią rodziny, którym się nie udało, a których sami Amerykanie nazywają hillbillies, czyli bidoki. To ludzie, którzy upadli wraz z upadkiem przemysłu, którym nie ziścił się w pełni amerykański sen, o których często zapomniano, których spycha się na margines.Czasami następuje miks, jeden typ rodzin miesza się z drugim.

Ciekawie ukazane są pewne mechanizmy funkcjonujące w USA, jak np. wykluczenie (z różnych powodów) pewnych grup społecznych i konsekwencje z tym związane.

To wykluczenie to także przekazywana z pokolenia na pokolenie nieumiejętność radzenia sobie w życiu, taki swoisty marazm. Zmusza to do kilku przemyśleń i spojrzenia na nasze, rodzime podwórko. Wbrew pozorom mechanizm amerykański w wielu aspektach znajduje odniesienie na rodzimym terenie.

Jak do tego wszystkiego doszło i co się z tym wiązało? Tego dowiadujemy się z licznych wstawek o podłożu ekonomiczno-społecznym, które są wg. mnie sporym atutem książki.

Książkę czyta się dobrze, choć należy mieć na uwadze, iż zawiera ona sporo detali biograficznych, w dużej części mocno (momentami zbyt mocno moim zdaniem) rozbudowanych. Opowieści rodzinne w kilku miejscach ciągną się, jak przysłowiowe flaki z olejem. Zapewne dla amerykańskiego czytelnika wrośniętego w tamtejszą kulturę, społeczność są bardziej interesujące.

Książka wiele tłumaczy (pod względem społeczno-polityczno-obyczajowym), ale nie wszystko. Mimo kilku analogii do polskiej sytuacji, jest to książka pisana typowo pod członka amerykańskiego społeczeństwa i absolutnie nie dziwi mnie fakt, iż w USA stała się takim przebojem.

Nie wróżę jej jednak wielkiego sukcesu w Polsce. Nie ten odbiorca, nie ten sposób pisania, który oprócz w/w dłużyzn trąci niczym moim zdaniem nie uzasadnioną bogojczyźnianą dumą z życia w najwspanialszym kraju na świecie.

"Amerykanie mówią na nich: hillbillies (bidoki), rednecks (buraki), białe śmiecie." Bidoki, czyli miliony białych Amerykanów, mieszkających w tzw. "pasie rdzy", w rejonie Appalachów, nisko wykwalifikowani robotnicy, bez wyższego wykształcenia, bez stabilności finansowej, bez perspektyw. Właśnie tej grupie społecznej, poświęcona jest "Elegia dla bidoków. Wspomnienia o rodzinie i kulturze w stanie krytycznym" J. D. Vance'a. Autor, który sam zalicza się do hillbillies stworzył bardzo osobistą powieść o dorastaniu w biednym miasteczku w "pasie rdzy", dokonując przy tym analizy kultury białych Amerykanów klasy robotniczej, która ulega rozpadowi. Opowiada o tym "jak to jest, kiedy człowiek rodzi się z problemem wiszącym mu u szyi", bez nadziei na lepsze jutro.

J. D. Vance wychował się w Middletown, w stanie Ohio, w miasteczku w którym wraz z upadkiem przemysłu upadł również amerykański sen. Środowisko z którego wywodzi się autor, najlepiej określa jedno słowo, patologia. Niestabilna emocjonalnie, uzależniona od leków, później od heroiny, co chwilę zmieniająca partnerów i adresy zamieszkania matka. Gdyby nie dziadkowie, którzy stali się nieoficjalnymi opiekunami dla J.D. i jego siostry na zawsze utknąłby w upadającym mieście bez pieniędzy i bez perspektyw. W mieście w którym większość dzieci nie udaje się ukończyć liceum, Mamaw i Papaw wychowali wnuka tak, że udało mu się skończyć Uniwersytet Stanowy w Ohio oraz wydział prawa na Uniwersytecie w Yale Law. Vance'a miał szansę ziścić swój amerykański sen, jednak wiara w to, że z pucybuta można stać się milionerem wśród amerykańskiej klasy robotniczej dawno umarła.

"Amerykańskie rodziny z klasy robotniczej doświadczają niestabilności na skalę niespotykaną nigdzie indziej pod słońcem" pisze Vance'a i podaje dane, które poddają w wątpliwość mit o wielkości Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Przemoc, w tym przemoc słowna, rozbite rodziny, alkoholizm, narkotyki, próby samobójcze, niekorzystne doświadczenia dziecięce (ACE), ponad czterdzieści procent przedstawicieli amerykańskiej klasy robotniczej doświadczyło co najmniej jednego z tych działań.

Ekonomiczna niepewność stanowi zaledwie niewielką część problemów tej społeczności, znacznie większym jest sama kultura bidoków. Choć autor jest dumny z kultury hillbilies, jest również przekonany, że "coraz silniej napędza rozpad społeczeństwa, zamiast mu przeciwdziałać." Według autora to "świat irracjonalnych posunięć". Kultura pracy, w której rodzice nie podejmują żadnego zarobkowego zajęcia, doprowadzając do uzależnienia od opieki społecznej. Nadmierne zadłużanie, życie na kredyt, powszechna finansowa lekkomyślność, która prowadzi całe rodziny do ruiny, skazując ich na nędzę. "Oszczędność jest sprzeczna z naszą naturą."

Skupienie na konsumpcji, odosobnienie, nieufność gniew, to kodeks obyczajowy, który reprezentuje biała klasa robotnicza. W opinii Vance'a za taki stan rzeczy nie można obwiniać gospodarki, wielkich korporacji, nawet jeśli prowadzą do nierówności społecznych, jego zdaniem, każdy ponosi osobistą odpowiedzialność za swoją sytuację. Nikt nie jest w stanie zapobiec ludzkiej bezmyślności i naprawić zepsutej kultury.

Nie tylko lenistwo, "odporność na pracę", problem z samooceną niszczą kulturę bidoków, winna jest również zdefiniowana przez psychologa Martin Seligmana wyuczona bezradność, fatalistyczne przekonanie, zrodzone ze zbyt wielu przeciwności, że nic nie można zrobić, aby zmienić swój los. I właśnie tutaj można spróbować odnaleźć odpowiedź na pytanie o tajemnicę sukcesu Donalda Trumpa w wyborach prezydenckich w 2016 roku, choć w samej książce ani razu nie pada nazwisko prezydenta. Republikanin idealnie wykorzystał w swojej kampanii prezydenckiej powszechne wśród bidoków poczucie bycia ofiarą, skłonność do obwiniania innych, a nie siebie, gniew, frustrację, brak zaufania do mediów, rządu, którzy w ich opinii kłamią i oszukują.

O ile osobiste wspomnienia Vance'a są przekonujące, o tyle szersza analiza socjologiczna społeczności bidoków dokonana przez autora, wydaje się być jawnie polityczna i intencjonalna. Bezkrytyczny patriotyzm pisarza, widoczne zaangażowanie w politykę osobistej odpowiedzialności mogą okazać się wielkim atutem w partii republikańskiej, kiedy Vance rozpocznie swoją karierę polityczną, a jestem przekonana, że tak właśnie się stanie.

"Elegia dla bidoków. Wspomnienia o rodzinie i kulturze w stanie krytycznym" to przejmujący portret amerykańskiej klasy robotniczej, opowieść o wielkiej miłości do swojego kraju i swoich korzeni, złości i nienawiści dla własnej społeczności, która sama siebie doprowadziła do upadku. Historia o poczuciu bezradności, gdzie trudno wskazać jasne działania i rozwiązania problemów nękających hillbillies.

J.D. Vance opowiadając historię swojego dzieciństwa, odkrywając wady mieszkańców "pasa rdzy" rzuca światło na rozmiary dręczących tę społeczność problemów, zabiera ważny głos w dyskusji o nierównościach społecznych, o amerykańskim systemie społeczno- gospodarczym, który wcale nie jest tak idealny.

Sięgnęłam po tę książkę zachęcona jej ekranizacją. Film może nie był najlepszy, ale było w nim coś, co sprawiło, że chciałam tę historię poznać lepiej. I nie pożałowałam. "Elegia dla bidoków" J.D. Vance'a napisana jest świetnie. A nie jest to łatwe, bo autor jest zarazem głównym bohaterem historii. Udaje mu się jednak powstrzymać od moralizowania. Bez oceniania odkrywa przed nami tę drugą stronę "amerykańskiego snu". Szczerze, brutalnie - ale też z pewną wyrozumiałością - opisuje klasę robotniczą amerykańskiego Południa. Walczy ze stereotypowym postrzeganiem ubogich jako leniwych, niewykształconych, niewdzięcznych... Warto przeczytać. Dobry punkt wyjścia do rozpoczęcia dyskusji na temat różnic klasowych.

Szeroka droga przecinana pasami, po których śpieszą ludzie zapatrzeni w najnowsze telefony komórkowe, spoglądający co chwilę na zegarek z miną cierpiętnika spóźniającego się na bardzo ważne spotkanie biznesowe. Pełen luz w kwestii ubioru – od szytego na miarę garnituru po kolorowe „nie wiadomo co” luźno narzucone na ciało. Taksówki sunące jedna za drugą z kierowcami, którzy nie muszą się martwić o kurs. Wieżowce, apartamentowce, oszklone drapacze chmur, które wcale nie przytłaczają mieszkańców miasta, a jedynie robią ogromne wrażenie na turystach. Ciągły ruch, zapach ogromnego miasta, tłum, a wszystko to „przystrojone” kakofonią, która nikomu nie przeszkadza – co najwyżej onieśmiela turystów. Tak kojarzy mi się Nowy Jork wraz z jego mieszkańcami. Widzę ich spełniające się marzenia o lepszej pracy, ich możliwości i – wydawałoby się – brak problemów. Są uosobieniem słynnego „american dream”, który jeszcze kilkadziesiąt lat temu był dla nas czymś nieosiągalnym. Jak jest teraz? Co myślą o tym Amerykanie? Czy rzeczywiście jest im tak dobrze w kraju, który dla wielu z nas przez lata stanowił ideał demokracji?

J.D. Vance zmierzył się z utartym przekonaniem o cudowności Ameryki i opowiedział o tym, jak wygląda życie poza metropoliami nasyconymi bogactwem i perspektywami. Nie wymyślił żadnej historii, nie stworzył wartkiej akcji pełnej cudownych bohaterów, nie opisał alternatywnego świata. Vance postanowił powspominać swoje życie z czasów, gdy był chłopcem wychowującym się w tzw. “pasie rdzy”, w rejonie Appalachów – w tej części Stanów Zjednoczonych, o której nie mówi się chętnie i którą nikt się nie chwali. Jego książka, „Elegia dla bidoków”, to bardzo sprawnie opowiedziana historia o tym, jak dojrzewał wśród ludzi, którzy nie mają nic wspólnego ze spieszącymi wzdłuż arterii Nowego Jorku czy też przesiadującymi w Starbucks’ie mieszkańcami dużego miasta. To opowieść o domu, który stanowili niewiarygodni ludzie, absolutni indywidualiści, posiadający własny kodeks moralny i broniący go w sposób wręcz irracjonalny. Ten dom stanowiła babcia Mamaw i dziadek Papaw, najbliżsi autorowi ludzie. Dom, którego nie potrafiła stworzyć jego zniszczona nałogami matka i nieobecny ojciec. Nie podołali również dorywczy tatusiowie. Stawiając w centrum uwagi swoich najbliższych, Vance wspomina, jak wyglądało życie mieszkańców Middletown w stanie Ohio, gdy zaczął upadać przemysł, a wraz z nim nadzieje na lepsze jutro. Przemoc (fizyczna i słowna), alkoholizm, narkotyki, próby samobójcze, niestabilność emocjonalna – nic nadzwyczajnego, chleb powszedni. Najważniejsze były zasady, którymi kierowała się Mamaw i które od małego wpajała wnukowi, co zresztą mocno odcisnęło piętno na jego późniejszym życiu.

Wydaje się, jakby „Elegia dla bidoków” była swoistym studium przypadku – autor analizuje z każdej strony środowisko, w którym dorastał, pokazując nam nierówności i brak perspektyw panujące w Ameryce. Reprezentując nurt republikański, unaocznia (a przynajmniej próbuje), co należy zmienić, żeby dać szansę wszystkim młodym ludziom na to, by – za jego przykładem – mogli studiować prawo na Yale bez obawy, że ich na to nie stać lub że są to za wysokie progi.

Pięknie mówiąc o rodzinie, Vance obnaża pewną zaściankowość klasy robotniczej, która za wszystkie niepowodzenia wini innych, nie robiąc absolutnie nic, by cokolwiek zmienić. Nie krytykuje. W całym tym rozliczaniu się z przeszłością czuć absolutne oddanie i zrozumienie dla ludzi, którzy go wychowali. Vance’owi się udało. Wybił się. Zapewne niebawem wkroczy w szeregi partii republikańskiej. Będzie przykładem tego, jak bidok dotarł tak daleko bez koneksji i układów. Już samo to czyni go „innym od reszty”. Daje też nadzieję, że mamy wpływ na to, kim będziemy, niezależnie od tego, w jakim środowisku się wychowamy.

„Elegia dla bidoków” została nam sprzedana jako psychologiczno-socjologiczne studium na temat tego, co takiego stało się w Ameryce, że rządzi nią Trump. Uważam jednak, że jej największym atutem jest fakt, że po prostu bardzo dobrze się ją czyta. Nie jest naszpikowana danymi statystycznymi, nie uderza nas mnóstwem cytatów z mądrych książek, nie pokonuje nas informacjami. To po prostu książka, którą może przeczytać każdy, nie tylko żywo zainteresowany polityką Stanów Zjednoczonych.

Ameryka to nie tylko zapachy metropolii, biznes i kasa. To również smród śmieci wywalonych na obrzeżach miast, bieda i patologia. „American dream”? Nie trzeba mi mówić o amerykańskim śnie. Miałam swój, całkowicie polski, z którego brutalnie mnie obudzono. Może podczas kolejnych wyborów uda się jeszcze pomarzyć.

„Elegia dla bidoków” ukazuje poruszającą historię rodziny Vance’ów. Autor tej książki dzieli się z nami swoimi wspomnieniami oraz doświadczeniami z czasów dorastania. Na kartach tej publikacji dokonuje również dogłębnej analizy kultury pogrążonej w kryzysie białych amerykanów z klasą robotniczą.

J.D. Vance jest amerykańskim pisarzem, publicystą. Dzieciństwo spędził w małym miasteczku w Pasie Rdzy w południowym Ohio. To tutaj spotykał się z wieloma niesprawiedliwościami społecznymi, które uwypukla w swej książce. Dziadkowie autora awansowali w drabinie społecznej „wchodząc” do klasy robotniczej. Sam ON jako pierwszy z rodziny zdobył dyplom wyższej uczelni, kończąc prawo na Yale. A to rzadko zdarza się dzieciakom dorastającym w warunkach, których doświadczył Vance. Dlatego też książka ta ma na celu uświadomić czytelnikowi, co dzieje się życiu ludzi biednych, i jakie są psychologiczne konsekwencje ubóstwa materialnego oraz duchowego.

Autor dotyka również aspektu etnicznego oraz przywiązania do tradycji kulturalnej. Książka ta jest ciekawym spojrzeniem na podziały klasowe wynikające z statutu materialnego oraz pochodzenia. Awans społeczny dla ludzi z biednych regionów jest ogromnym sukcesem, lecz często muszą borykać się z demonami przeszłości.

W Ameryce książka okazała się ogromnym sukcesem, a jej zekranizowanie spotkało się z akceptacją odbiorców. Nie tylko gwiazdorska obsada, lecz przede wszystkim mocna historia, stała się ważnym głosem na temat rozwarstwienia społecznego w Stanach Zjednoczonych.

Zdecydowanie polecam tę książkę każdemu z nas. Dzięki niej jeszcze bardziej poznamy istotę amerykańskiego snu. A już na pewno książka ta jest obowiązkową lekturą dla socjologów. „Elegia dla bidoków” to ciekawe spojrzenie na przemiany społeczne zachodzące w Stanach Zjednoczonych.

Za egzemplarz książki dziękuję Wydawnictwu Marginesy [Adres usunięty]

[Adres usunięty]