Koleje losu

Osiemdziesiąt dwa lata temu, pod koniec marca 1939 roku, nabrzeże hiszpańskiego Alicante było prawdziwym piekłem. Wojna domowa miała się właśnie ku końcowi. Armie rebeliantów Franco święciły kolejne sukcesy, a ostatnim bastionem utrzymywanym przez Republikanów był właśnie port w Alicante. Zgromadziły się tam tysiące uchodźców, których marzeniem była ucieczka przed nieuniknionym najazdem nacjonalistów.

Ratunek mógł nadejść tylko z jednej strony – morza. To jednak nie było takie proste, bo wrogie siły blokowały wszelką pomoc. Do czasu. W ten morderczy chaos udało się wedrzeć brytyjskiemu statkowi Stanbrook, którym dowodził Archibald Dickson. Stary, ponad 30-letni parowiec miał ledwie 230 stóp długości i 1300 ton wagi. Mógł pomieścić maksymalnie 800 osób, ale ostatecznie na jego pokładzie zameldowało się 2638 dusz. To i tak kropla w morzu potrzeb, bo na lądzie pozostało kolejnych 12 tysięcy potrzebujących: kobiet, dzieci, osób starszych, kupców, żołnierzy. Im się nie udało. Już 3 dni później Alicante upadło całkowicie, a nabrzeże zostało zbombardowane i zrównane z ziemią.

Stanbrook miał dużo szczęścia. Uniknął pięciu pocisków wystrzelonych przez francuski krążownik Canarias, który blokował port w Alicante. Później dzięki pomocy innego krążownika, udało mu się obrać kurs na Algierię. W ten sposób, po 22 godzinach morderczej podróży dobił do portu Mazalquivir koło Oranu. Ściśnięci ludzie musieli spać na stojąco, byli pozbawieni pożywienia i dostępu do toalet. Jak się później okazało, ten niewiarygodny epizod w dziejach ludzkości był dopiero początkiem katorgi i ścieżki wojennej.

Stabrookiem płynął także Miguel Campos, a właściwie Miguel Ruiz. To prawdziwa postać, o której dziś wiemy tylko tyle, że po wyzwoleniu Paryża dosłownie rozpłynęła się w powietrzu. Jego tajemnicza droga na tyle zafascynowała Paco Rocę, że ten poświęcił mu swój album. Badając różnorodne dane historyczne, studiując atlasy i rozmawiając z ekspertami, spróbował nakreślić jego koleje losu. Nie takie, jakimi były faktycznie, ale takie, jakimi mogły być. W swoim komiksie zdecydował się na prosty zabieg, najbardziej znany chyba z „Titanica”. Do wiekowego Miguela przybywa ambitny poszukiwacz prawdy i w szeregu dyskusji stopniowo odkrywa tajemnice jego życia. Mamy zatem dwie perspektywy czasowe i szereg retrospekcji.

Życie Miguela to prawdziwa karuzela emocji. Stanbrook był tylko początkiem jego wieloletniej tułaczki. Był więźniem, mięsem armatnim, żołnierzem na froncie afrykańskim i europejskim. Po wielu stoczonych bitwach i przejściu szeregu kuriozalnych szkoleń trafił do słynnej Dziewiątki – Kompanii wchodzącej w skład francuskiej 2. Dywizji Pancernej (Leclerca). Składała się one ze 160 mężczyzn, z których 146 było hiszpańskimi republikanami. Dziewiątka została oddana pod dowództwo kapitana Raymonda Dronne'a i porucznika Amado Granella. Do historii przeszli jako wyzwoliciele Paryża. To oni byli jednymi z pierwszych, którzy wkroczyli do stolicy Francji wieczorem 24 sierpnia 1944 roku.

Paco Roca przez pryzmat losów jednego żołnierza, maluje nam dramat milionów innych osób wplątanych w konflikt wojny domowej i II wojny światowej. W jego komiksie sporo jest przemocy, cierpienia i smutku, ale też nadziei. To właśnie ona pomagała przetrwać bohaterowie w najtrudniejszych momentach, gdy nie można było iść spać, nie było co jeść, a z każdej strony świszczały nadlatujące pociski. „Koleje losu” to komiks pomnik, hołd złożony wszystkim Hiszpanom walczącym z faszyzmem. Polski czytelnik dzięki niemu będzie mógł lepiej poznać wciąż mało znany epizod tamtych czasów.

Sukces historyczny tomu nie byłby tak spektakularny, gdyby nie konstrukcja dzieła. Paco Roca stworzył dzieło, jakkolwiek to brzmi, „przyjemne do czytania”. Budowane na znanym schemacie, niespecjalnie brutalne, dopowiadające wiele niejasności. Nie jest to artystyczne czy przeintelektualizowane studium rozpadu jednostkowej psychiki. Autora zdecydowanie bardziej interesuje szerszy kontekst i to jemu podporządkowuje z gruntu prostą narrację. Jeśli miałbym to przenieść na grunt filmowy – bliżej „Kolejom losu” do takiego „Pianisty”, czyli dzieła podobającego się większości, niż „Syna Szawła”, który przez swoją specyfikę trafia do gustu wytrawnych kinomanów. Nie ma tu jakichś stylistycznych wygibasów, ornamentów czy filozoficznych zagadek. Całość broni się przede wszystkim dzięki prawdzie (jakkolwiek fikcyjnej) i fabule. Siłę przekazu wzmacnia także formalnie prosta, cartoonowa kreska i gra kolorami. Wszystko to sprawia, że nowość hiszpańskiego rysownika być może trudno nazwać arcydziełem, ale to z pewnością kawał bardzo dobrej, trafiającej do szerokiego grona czytelników, emocjonalnej historii. Zdecydowanie czytajcie!

Akcja komiksu przenosi nas do końca marca 1939, czyli ostatnich dni trwającej hiszpańskiej wojny domowej. Wojska Franco bliskie były ostatecznego zwycięstwa, a jego przeciwnicy zgromadzeni w pocie Alicante w wielkiej desperacji próbowali opuścić kraj. Jednym z nich jest Miguel Ruiz, młody weteran, który nadal wierzy, że kiedyś jego kraj będzie wolny. Teraz podobnie jak dla setek innych osób najważniejsze jest jednak szybkie opuszczenie ojczyzny. Będziemy tutaj śledzić jego pięcioletnią sagę, w której nie zabraknie chwil dramatycznych i niebezpiecznych. Jego opowieść rozpoczyna się od pokładu statku przepełnionego uciekinierami, przez obóz pracy na Saharze, walkę z siłami Osi w Afryce, kończąc na walkach we Francji i zdobyciu kwatery Hitlera w Berchtesgaden.

Album Koleje losu nie jest tylko i wyłącznie bezpośrednią wojenną relacją Miguela. Roca decyduje się tutaj bowiem na ukazanie fabuły swojego dzieła w dwóch różnych ramach czasowych. W jednej obserwujemy wojenne losy wspomnianego bohatera (i niezbyt znane oblicze hiszpańskich żołnierzy walczących na frontach II Wojny Światowej, w drugiej przenosimy się w przyszłość, widząc 94-letniego weterana, o którego wyczynach wojennych mało kto zdaje sobie sprawę (nawet opiekujący się nim sąsiad). Zabieg ten pozwala wydobyć z historii dodatkowe pokłady dramatyzmu. Najważniejszą zaletą tego rozwiązania jest jednak ukazanie skrajnych emocji, które wciąż są żywe, niezależnie od tego ile lat minęło od wojny.

Scenariusz komiksu jest więc naprzemiennie fascynujący, przerażający i pouczający. Rocka wypełnia kolejne strony swojego tytułu wojennymi doświadczeniami bohatera, które mocno wpływają na całą jego późniejszą przyszłość. Trauma wojny odbija się nie tylko na samym Miguelu, ale również setkach tysięcy innych żołnierzy czy cywilach. Autor stara się tutaj w dość przystępny popkulturowy sposób ukazać złożoność i głębię II Wojny Światowej, która dla współczesnych młodych ludzi jest czystą abstrakcją. Jedynym elementem opowieści, do której można się tutaj przyczepić jest fakt, że Roca nie zawsze trzyma się ściśle historycznej prawdy. Przeplata ON prawdziwe wydarzenia z pewną literacką fikcją i nie zawsze jest to dobrze oddzielone.

Jeśli chodzi o oprawę graficzną komiksu, to prezentuje ona dość wysoki poziom. Artysta stawia tu na stosunkową prostą formę, w której może ON jednak perfekcyjnie kontrolować zarówno ukazywane emocje, jak i tempo całej opowieści. Nie brakuje tu scen walki (bitwy czołgowe, strzelaniny, wybuchy), jednak przez większość albumu przewija się „spokój” nadający komiksowi sznytu artyzmu.