Jeszcze słychać tę muzykę. Biłgoraj – sztetl utracony

Sztetl to niewielkie miasteczko Europy Wschodniej, w którym przez wieki znaczną część mieszkańców stanowili Żydzi. Był to świat z własnym rytmem, obyczajami, religią i językiem – gęsty od codziennych spraw, sporów, modlitw i handlu. Świat, którego dziś prawie nie ma.

„Jeszcze słychać tę muzykę. Biłgoraj, Sztetl Utracony” Andrzeja Krawczyka to próba ocalenia właśnie takiego miejsca – konkretnego, a jednocześnie symbolicznego. Autor, historyk i dyplomata, nie pisze powieści, lecz opowieść opartą na źródłach, dokumentach i liczbach. A mimo to ta książka ma w sobie coś z literatury: puls życia, które przez stulecia toczyło się w Biłgoraju.

Autor prowadzi czytelnika przez wieki obecności Żydów na ziemiach polskich od średniowiecza, przez czasy Rzeczypospolitej, zabory i XIX wiek pod panowaniem Imperium Rosyjskiego, aż po katastrofę XX wieku. Pokazuje codzienność biednych rodzin żyjących skromnie, ale zanurzonych w nauce i religii, oraz bogatszych kupców i przedsiębiorców. Jest tu dużo dat, podatków, statystyk, polityki jednak one nie przytłaczają, raczej porządkują świat, który istniał naprawdę.

Najmocniejszym momentem książki jest aneks z relacją Schunera Walacha - byłego mieszkańca Biłgoraja. To nagłe przejście z perspektywy historyka do głosu świadka. Opis domu, rodzinnych relacji, drobiazgów codzienności, a potem stopniowe narastanie lęku i sceny rozstań, których nie da się zapomnieć. Tu historia przestaje być abstrakcją.

To książka wymagająca skupienia, ale bardzo potrzebna. Nie epatuje obrazami, nie upraszcza. Zostawia czytelnika z poczuciem straty i świadomością, że za słowem „Sztetl” kryją się tysiące konkretnych żyć. I że ta muzyka naprawdę jeszcze gdzieś cicho brzmi.

Po tę książkę sięgnęłam bardzo świadomie. Od zawsze fascynuje mnie historia, szczególnie ta, która dotyczy ludzi żyjących obok nas, a dziś niemal całkowicie zapomnianych z krajobrazu pamięci. Naród opisany w tej książce przez wieki był w naszym kraju niezwykle liczny, współtworzył codzienność miast i miasteczek, a mimo to wciąż wiemy o nim zaskakująco mało. Już sam tytuł "Jeszcze słychać tę muzykę. Biłgoraj. Sztetl utracony" brzmi jak obietnica, jak cichy dźwięk dochodzący z przeszłości, który autor próbuje uchwycić, zanim całkiem ucichnie. Do tego dochodzi piękne, dopracowane wydanie, gruba okładka, nasycone kolory, struktura przypominająca skórę. To jedna z tych książek, które chce się wziąć do ręki jeszcze zanim zacznie się ją czytać.

Nie bez znaczenia jest dla mnie także sam autor. Andrzej Krawczyk to historyk, dyplomata, wieloletni ambasador Rzeczypospolitej Polskiej – człowiek, który nie tylko zna fakty, ale potrafi osadzić je w szerokim kontekście politycznym, społecznym i kulturowym. Czuć, że to nie jest przypadkowa opowieść, lecz efekt lat wiedzy, doświadczenia i szacunku do tematu.

Książka opowiada o świecie sztetla, a konkretnie o Biłgoraju, który był mikroświatem rządzącym się własnymi prawami. Autor pokazuje życie Żydów w całym jego spektrum, od skrajnej biedy, gdzie codziennością były ziemniaki i śledź od święta, po bogatych kupców żyjących niemal jak magnaci. Widzimy ludzi pochylonych nad księgami w domach modlitwy, intelektualną elitę zamkniętą w skromnych izbach, ale też twardą rzeczywistość handlu, zależności ekonomicznych i ciągłych ingerencji państwa, czy to Rzeczypospolitej, Rosji, czy ponownie Polski. Każda władza chciała na tej społeczności zarobić, czasem ją wykorzystać, czasem skłócić z sąsiadami. Nad tym wszystkim nieustannie wisiało poczucie zagrożenia.

Najciekawsze i zarazem najbardziej poruszające są dla mnie fragmenty, w których Biłgoraj staje się żywym organizmem. Opisy miasta, jego struktury, relacji międzyludzkich, codziennych rytuałów sprawiają, że zaczynam widzieć ludzi, a nie tylko daty i procesy historyczne. Ogromne wrażenie robią również materiały zamieszczone w książce. Fotografie, mapa pokazująca, gdzie leżał Biłgoraj, obrazy budynków i twarze mieszkańców. To moment, w którym historia przestaje być abstrakcyjna. Czytając, nie mogłam przestać się zastanawiać, jak wyglądał zwykły dzień tych ludzi? Jakie mieli marzenia? Czy czuli, że ten świat, tak dobrze im znany, wkrótce zniknie?

Emocjonalnie ta książka nie jest łatwa. Autor prowadzi czytelnika spokojnie, bez taniego dramatyzmu, ale im dalej, tym ciężar historii staje się coraz bardziej odczuwalny. Pojawia się smutek, żal, bezsilność, a momentami także złość na obojętność, na mechanizmy władzy, na to, jak łatwo całe społeczności mogą zostać wymazane. To nie jest lektura, którą się „pochłania”. To książka, przy której trzeba się zatrzymywać.

Najbardziej spodobało mi się to, że autor nie tworzy legendy ani nie idealizuje sztetla. Pokazuje go takim, jaki był z biedą i bogactwem, religijnością i interesami, wspólnotą i napięciami. Dla mnie ogromną wartością jest też ludzki wymiar tej opowieści. Towarzyszyła mi świadomość, że za każdą informacją stoją konkretni ludzie, rodziny, dzieci. To książka, która uczy, porusza i zostaje w głowie na długo.

Polecam ją każdemu, kto chce lepiej zrozumieć historię naszego kraju, ale także tym, którzy czują, że warto ocalać pamięć o światach, których już nie ma. Jeszcze słychać tę muzykę... i naprawdę warto jej posłuchać.