Fraszki

„Jeśli kogoś fraszką raz ugodzę celnie – to go na wpół zabiję, na wpół unieśmiertelnię”. Nie wiadomo, czy Lec kogoś zabił, ale pewne jest, że unieśmiertelnił — siebie. Słowa te wydają się być kluczem do zrozumienia twórczości Stanisława Jerzego Leca. Wybór Noir Sur Blanc, monumentalny w swym zamiarze, ale zaskakująco skromny w formie, oferuje czytelnikowi kompendium myśli, które na przestrzeni dekad zyskały status kultowych. Wszystko to podane z dbałością o ujednolicenie pisowni – nie odbierające jednak tekstom ich pierwotnej ostrości.

Fraszka, jak tę formę określali klasycy, to mały epigramat, miniaturowa forma literacka, której korzenie sięgają starożytnej Grecji (επιγράμμα). Już w samej nazwie pobrzmiewa nuta ironii – fraszka, pochodząca z włoskiego „frasca” (dosłownie: gałązka), wydaje się być czymś lekkim, niemalże błahym. Jednak Lec, jak żaden inny autor, udowodnił, że w tych literackich drobiazgach kryje się potężny ładunek refleksji. To swoista lupa – wyostrza detale rzeczywistości, które uwierały autora najmocniej: absurdy systemu, paradoksy ludzkiej natury, a nade wszystko śmiech przenikający łzy.

Lec był mistrzem ironii i nieugiętym kronikarzem absurdów swojego czasu. Fraszka dla niego to nie tylko forma wyrazu, ale i filozofia życia. W kilku słowach potrafił zamknąć trwogę, błysk geniuszu czy cały system myślowy. „Wszystko już było, oprócz nas” – pisze Lec, wskazując na miejsce człowieka w absurdalnym, lecz niezmiennym świecie. Byłość tę jednak ograniczały nie tylko wymiary papieru, ale również brutalne nożyce cenzury PRL. Fraszka w tamtych realiach zyskiwała dodatkowy wymiar – była formą oporu, intelektualną szpilką wbijaną w system, który bezskutecznie próbował zamknąć jej ostrze w ramy konformizmu. Publikowane w prasie czy szmuglowane przez granice, fraszki Leca nieśmiało szeptały o wolności tam, gdzie milczała literatura.

Najnowsze wydanie Noir Sur Blanc zachwyca przede wszystkim rozmachem – zebrano w nim wszystkie fraszki autora, starannie przepisane, ujednolicone i opatrzone ładnym, minimalistycznym projektem graficznym. Książka jawi się jako zaproszenie dla nowego pokolenia – czy Lec, w swej niezrównanej błyskotliwości, może przemówić do współczesności? Z całą pewnością tak! Fraszka to postawa wobec świata: umiejętność dostrzegania drobiazgów, które potrafią zmieniać bieg historii lub wywołać rewolucje w świadomości. Tak jak w czasach PRL, tak i dziś, w epoce mediatyzacji i powierzchownej narracji, fraszki mogą stać się wentylem dla myśli spychanych na margines.

Zbiór ten jest hołdem złożonym sile słowa. Fraszka, ten literacki atom, skrywa w sobie potęgę eksplozji myśli, która każe czytelnikowi spojrzeć w lustro i dostrzec w nim świat. Dziś, tak jak i w czasach Leca, życie niezmiennie dostarcza materiału na nowe epigramaty. Pozostaje tylko sięgnąć po tom, otworzyć go na chybił trafił i pozwolić sobie na chwilę refleksji – w końcu, jak mawiał sam mistrz: „Czasem i najgłupszej głowie Muza z łaski coś podpowie, Lecz w tym tkwi jej fortel duży: Jak ta głowa to powtórz?”.

IG @angelkubrick

Gdy pada słowo „fraszka”, każdy uczeń lub absolwent szkoły podstawowej od razu myśli o Janie Kochanowski i słynnej fraszce „Na lipę”. Rzadko komu na myśl przychodzą inni twórcy fraszek, a było ich dość sporo, żeby wymienić tylko kilku: Adam Stanisław Naruszewicz, Ignacy Krasicki, Franciszek Zabłocki, Julian Ursyn Niemcewicz, Aleksander Fredro, Stanisław Jachowicz, Adam Asnyk, Leopold Staff, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Julian Tuwim, Magdalena Samozwaniec, Jan Brzechwa, Konstanty Ildefons Gałczyński, Jeremi Przybora czy Stanisław Jerzy Lec.

Wydawnictwo Noir sur Blanc wydało niedawno pierwszy pełny zbiór fraszek Stanisława Jerzego Leca zebrane w jednym tomie. To blisko 1000 fraszek, jedne króciutkie, bo zaledwie dwuwersowe, inne dłuższe – kilku, kilkunastowersowe, różniące się tematyką, są fraszki frywolne, są refleksyjne, obyczajowe, filozoficzne, biesiadne i satyryczne, są również fraszki smutne, choć nie jest ich zbyt wiele. Lec w swoich fraszkach często komentował rzeczywistość swojego czasu i choć od jego śmierci minęło już 58 lat, wiele z nich nie utraciło nic na swojej aktualności, wciąż cechując się celną ironią, jak chociażby fraszka „O kątach widzenia”:

„I osąd wiedzy ścisłej może być fałszywy.

Nie każdy kąt widzenia stwarza perspektywy.”

Czy „Echo”:

„Często patosu echo

aż się trzęsie od śmiechu.”

Sami powiedzcie, czy te utwory nie są ponad czasowe?

Na koniec zostawię wam fraszkę, która mam nadzieję, że sprawi, iż ten tom znajdzie się pod niejedną choinką „Fraszkopisarz-idealista”:

„Rzekł fraszkopisarz, idealizm ceniąc:

„Pieniądz – fraszka. Ale fraszka – pieniądz”

Na słowo uwagi zasługuje wydanie tomu: twarda oprawa z obwolutą, dobrej jakości papier, czyniąc ten zbiór wyjątkowym.

Mogę polecić go nie tylko wielbicielom twórczości Leca, ale również tym, którzy dopiero go poznają. Kto wie, może „Fraszki” staną się pierwszym tomem, który rozkocha was w twórczości autora?

Serdecznie polecam!