Niekiedy jednak język, na jaki przekłada się teksty Derridy, powinien wręcz pozostać wobec niego bezradny. Za wyraz takiej uzasadnionej kapitulacji uznaję tytułowe fichus, które pozo-stawiam nietknięte. To oczywiście jedno z długiej listy pojawiających się u Derridy słów nieprzekładalnych. Można wobec nich przybrać dwojaką strategię. Albo znajdywać możliwie adekwatne polskie ekwiwalenty, których niewystarczalność uzupełni się komentarzem, albo zrezygnować całkowicie z przekładu. Pierwsza strategia ma po swojej stronie myśl Derridy o tym, że to, czego nie da się przetłumaczyć, należy jednak, z konieczności zniekształcająco, przekładać. Druga - równie często i dobitnie wyrażane przez niego stwierdzenie: "Tego słowa się nie przetłumaczy". Zjawiska takie jak fichu trzeba by więc traktować jako polisemiczne węzły, które nie poddają się wygładzeniu w żadnym przekładzie. Zwróćmy jednak uwagę, że pierwsza ze strategii, stosowana w dotychczasowych polskich tłumaczeniach, dotyczy bądź neologizmów (jak diffrance czy hantologie), bądź archaizmów (jak fors), ograniczających się zwykle do wąskiej palety semantycznej. Inaczej jest w przypadku słów, takich jak fichu, bete, czy maintenant, które choć powszechne i zwyczajowo używane we francuszczyźnie, tworzą zarazem polisemiczne obiekty, mutujące w zależności od ich formy gramatycznej, liczby, rodzaju, czy części mowy. Jako że fichus należy do tej drugiej grupy, zdecydowałem się pozostawić oryginalny zapis tytułowej frazy tekstu. Rzeczownik fichu oznacza chustkę lub szal, niekiedy przejmuje jednak funkcję przymiotnika, jak w cytowanym przez Derridę zdaniu wypowiedzianym rzekomo przez jego umierającego ojca: "Je suis fichu", "jestem skończony!" W niektórych wyrażeniach (Il s'est fichu de quelqu'un) pracuje w innym rejestrze, oznaczając drwinę. Innym jeszcze razem, używane zamiennie z foutu, wdziera się w nie tonacja skatologiczna. Jakby tego mało, w tytule pojawia się też wskazujące na liczbę mnogą "s" (fichus), co dopełnia rozmiaru komplikacji. Z sennego hieroglifu Benjamina o przemianie poezji w fichu wśród wielu potencjalnych wskazówek wyczytać można chyba i taką: oto kiedy różne porządki ogólności, systemy polityczne, gospodarcze, religijne czy filozoficzne ścierają na proch to, co jednostkowe, uznane za zbędne, zaburzające ich spójność, uparcie niedające wprasować się w ich monolit, prawdziwe Oświecenie, gdzie trzeźwy rozum pobudzany jest stale snami o powszechnej emancypacji, wspiera upodmiotowienie wszelkich pojedynczych istot, widzianych teraz w swojej absolutnie bezbronnej kruchości. W Fichus popatrując na splątany sen Benjamina i śledząc senne motywy z Adorna, Derrida zwierza się więc też ze swojego własnego snu. Snu, w którym śni się już nie o "człowieku", "zwierzęciu", czy jakiejkolwiek formie tożsamości, ale o wspólnocie nieskończenie różnorodnych i wewnętrznie porozszczepianych jednostkowych istnień, które mogłyby wreszcie żyć poza relacjami podległości i przemocy. Trudno o lepszą pobudkę do działań niż taki sen, sen, po którym faktycznie godzinami trudno byłoby zasnąć ponownie ze szczęścia. *** Fichus to mowa, którą Derrida wygłosił z okazji otrzymania nagrody imienia Theodora Adorno. Wbrew oczekiwaniom nie traktuje ona o dialektyce negatywnej i jej wpływie na dekonstrukcję.
Szukasz więcej propozycji? Zobacz nasze tytuły z kategorii filozofia lub z serii Humanistyka XXI wieku
Czego dotyczy główna tematyka książki "Fichus" autorstwa Jacques'a Derridy?
Książka stanowi zapis mowy Jacques'a Derridy wygłoszonej z okazji odebrania Nagrody im. Theodora Adorno w 2001 roku. Autor analizuje w niej motywy snu u Waltera Benjamina i Adorna, łącząc je z własną wizją wspólnoty wolnej od relacji podległości i przemocy. Tekst skupia się na etyce, emancypacji oraz absolutnej kruchości jednostkowego istnienia w starciu z systemami totalnymi. Publikacja rzuca unikalne światło na relację między dekonstrukcją a tradycją niemieckiej teorii krytycznej.
Czy tekst jest przystępny dla czytelników niezaznajomionych z filozofią dekonstrukcji?
Publikacja wymaga od odbiorcy orientacji w specyficznej terminologii filozoficznej oraz nurcie myślowym reprezentowanym przez autora. Styl Derridy charakteryzuje się dużą gęstością znaczeniową i licznymi odniesieniami do prac innych myślicieli, co narzuca konieczność wysokiego skupienia podczas lektury. Autor operuje wieloznacznościami i niuansami językowymi, które są kluczowe dla zrozumienia całego wywodu. Jest to tekst skierowany do osób poszukujących pogłębionej analizy intelektualnej, a nie uproszczonego wprowadzenia do tematu.
Dlaczego tytułowy termin pozostał w oryginale bez tłumaczenia na język polski?
Słowo "fichus" pozostawiono w formie oryginalnej ze względu na jego ekstremalną polisemiczność, której nie oddaje żaden polski odpowiednik. W języku francuskim termin ten oznacza jednocześnie chustkę, stan bycia "skończonym" oraz rejestr drwiny, co tworzy nierozerwalny węzeł znaczeniowy. Zachowanie oryginalnego zapisu pozwala czytelnikowi śledzić skomplikowaną grę słów, którą Derrida buduje wokół pojęcia bezbronności i kruchości. Przekład na jedno konkretne polskie słowo zniekształciłby głębię filozoficzną tego kluczowego dla tekstu pojęcia.
W jakich okolicznościach powstał tekst zawarty w publikacji "Fichus"?
Treść książki to oficjalne wystąpienie filozofa przygotowane specjalnie na uroczystość uhonorowania go prestiżową nagrodą we Frankfurcie. Derrida świadomie odchodzi w nim od klasycznego wykładu akademickiego na rzecz bardziej osobistych i onirycznych rozważań nad kondycją człowieka. Praca ta stanowi ważne świadectwo późnego okresu twórczości myśliciela, w którym silniej akcentował on tematy polityczne i etyczne. Jest to unikalny dokument momentu historycznego, w którym dekonstrukcja spotyka się z dziedzictwem szkoły frankfurckiej.
Dla jakiej grupy odbiorców ta pozycja może okazać się nieodpowiednia?
Książka nie jest właściwym wyborem dla osób szukających lekkiej literatury popularnonaukowej lub szybkich odpowiedzi na pytania egzystencjalne. Ze względu na wysoki stopień abstrakcji oraz brak linearnej struktury, lektura może być zbyt trudna dla czytelników nieprzyzwyczajonych do hermetycznego języka filozoficznego. Osoby oczekujące systematycznego streszczenia poglądów Adorna również poczują niedosyt, gdyż autor prowadzi własną, wysoce subiektywną interpretację faktów. Tekst wymaga cierpliwości oraz gotowości do wielokrotnego analizowania tych samych fragmentów w poszukiwaniu ukrytych sensów.
