Farby wodne

Pisząc o książce Lidii Ostałowskiej trzeba zacząć od stwierdzenia, które może być zarazem ostrzeżeniem jak i zachętą dla hipotetycznych czytelników – „Farb wodnych” nie czyta się łatwo. Owszem, czyta się je szybko, sprawnie, są kawałkiem dobrze napisanego, świetnie poprowadzonego reportażu. Autorka przeprowadza nas jednak przez wydarzenia smutne i często ciężkie do zaakceptowania, ukazuje okrucieństwo, które nie zawsze chcemy dopuścić do świadomości, a także niszczy starannie pielęgnowane, wygodne stereotypy o tych, którzy byli uczestnikami tamtych wydarzeń – poddając równocześnie w wątpliwość słuszność naszych osądów i postaw.

Ostałowska w polskiej publicystyce wsławiła się seriami reportaży o mniejszościach, które z trudem przebijają się w naszej rzeczywistości. Współczesnej i minionej. „Farby wodne” to właśnie opowieść o jednej z takich grup – tych, którzy zostali doświadczeni przez wojenną Zagładę, przeszli przez Auschwitz i Birkenau, przeżyli piekło, jednak później wcale nie doznali ulgi – a często także rekompensaty za minione wydarzenia. O tych, którzy musieli dopraszać się po latach o to, aby zwrócono na nich uwagę i zaczęto mówić głośno.

Autorka genialnie operuje narracją książki – prowadzi nas przez historię żydówki Diny Gottliebovej, która w obozie została główną akwarelistką esesmanów. Jej oczami widzimy baraki Oświęcimia i Brzezinki, rejestrujemy to, co dzieje się ze współwięźniami, to co widzi przelewając codzienność i mieszkańców Auschwitz na karty obrazów. Przewija się przez całą książkę, jednak nie tylko ona przemawia z jej kart – poznajemy losy innych więźniów, zarówno żydowskich, jak i tych romskiego pochodzenia. Ostałowska skupia się na nich, ponieważ to te narodowości „cieszyły się’ szczególna uwagą postaci, która w książce zajmuje jedno z centralnych miejsc – doktora Josefa Mengele. Wyraziście opisuje rzeczywistość obozu, jednak bez zbędnego emanowania brutalnością czy dodatkowego podkoloryzowania historii. Aby uniknąć tych błędów często pozwala wypowiedzieć się swoim bohaterom, przekazuje historię ich życia na różnych etapach: Jak żyli zanim trafili do obozu? Jak udało im się przeżyć w tym piekle? Co stało się z nimi po wyzwoleniu? Jak wyglądała ich walka o szczere i prawdzie upamiętnienie swojego nieszczęścia? I czy znaleźli spokój w powojennym świecie – o ile można w ogóle mówić o spokoju w obliczu tragedii, która tak głęboko dotyka.

Dodatkowo ciekawym zabiegiem jest przeplatanie głównego wątku książki radosnymi motywami wprost z disnejowskiej „Królewny Śnieżki i siedmiu krasnoludków”. Ten element tworzy swoistą klamrę całego reportażu, daje delikatną nadzieję na obudzenie się z tej koszmarnej, obozowej rzeczywistości. Ale równocześnie pokazuje kolosalną przepaść między ówczesnymi „światami”. Gdy zachód wciąż świętował sukces Disneya, gdy zachwycał się pięknem animacji, w innej części świata ci, którzy może też zdążyli się Śnieżką zachwycić – powoli tracili siły w piekle zgotowanym przez nazistowskich żołnierzy, dowódców i lekarzy.

Pozycja zdecydowanie jest godna polecenia, choć nie ma co nastawiać się, na bezrefleksyjną lekturę. Właśnie to w jaki sposób zmusza nas do analizy tematu i pochylenia się nad ludzką tragedią jest w niej najbardziej wartościowe. Czytając ją cały dzień spędziłam w dusznych, nieprzyjaznych barakach Oświęcimia i Brzezinki, jednak dobrnąwszy do końca byłam bogatsza o kilka cennych refleksji.