Kazimierz Orłoś o sobie samym
Urzekająca autobiografia wybitnego prozaika
Dzieje człowieka piszącego to kontynuacja ciepło przyjętej sagi rodzinnej Dzieje dwóch rodzin, Mackiewiczów z Litwy i Orłosiów z Ukrainy. Autor wspomina swoje dzieciństwo i młodość w Warszawie, które – choć przypadły na lata stalinizmu – były dla niego czasem beztroskim i szczęśliwym. Z pasją przedstawia też wejście w dorosłość, pierwsze sympatie i miłości, niepokoje związane z karierą zawodową i odpowiedzialnością za rodzinę. Opisuje wreszcie opór inteligencji przeciwko władzy Polski Ludowej, a także osobistą, dramatyczną historię opozycyjności – wydanie powieści Cudowna melina o wszechwładzy partyjnych kacyków i konsekwencje tego twórczego wyboru.
Opowieść Kazimierza Orłosia to nie tylko autobiografia jednego z najlepszych pisarzy, ale również wnikliwy portret zmieniającej się Polski: powstania z wojennych zniszczeń, codzienności w czasach stalinizmu i komunizmu, a wreszcie kształtowania się ruchu oporu wobec władzy ludowej, który ostatecznie doprowadził do upadku systemu i narodzin wolności.
Niby wszystko było jak dawniej: studia, próby pisania, rytm podobnych dni, wypełnionych podobnymi zajęciami. A jednak wyczuwaliśmy nadchodzące zmiany. Ludzie związani z reżimem, zwłaszcza fanatyczni stalinowcy, przeżywali wstrząs po rewelacjach Chruszczowa. Fala odwilży płynęła do nas ze wschodu, z powieścią Erenburga Odwilż, z ludźmi, którzy wracali z łagrów. W sierpniu 1955 roku „Nowa Kultura” wydrukowała Poemat dla dorosłych Adama Ważyka. Pamiętam, że czytając strofy tego utworu poety — jeszcze do niedawna żarliwego komunisty — przeżyłem szok: czy to możliwe? To był wyraźny sygnał, że nadchodząca zmiana jest nieuchronna. Egzemplarz „Nowej Kultury” z poematem Ważyka na pierwszej stronie schowałem na pamiątkę. Jeszcze dziś, czytany po latach, wydaje się niezwykły. Jako druzgocąca krytyka tego wszystkiego, co działo się pod rządami komunistów.
(fragment książki)
Kazimierz Orłoś – wybitny polski prozaik, nowelista i powieściopisarz, scenarzysta, publicysta. Od lat związany z Wydawnictwem Literackim, gdzie wydał m.in. zbiory opowiadań i powieści: Niebieskiego szklarza (1996), Drewniane mosty (2001), Dziewczynę z ganku (2006), Letnika z Mierzei (2008), Bez ciebie nie mogę żyć (wybór opowiadań, 2010), Dom pod Lutnią (2012).
Czy książka skupia się wyłącznie na karierze literackiej Kazimierza Orłosia?
Publikacja ta wykracza daleko poza ramy zawodowego życiorysu, obejmując szeroką panoramę życia prywatnego i społecznego autora. Kazimierz Orłoś szczegółowo opisuje swoje dzieciństwo w powojennej Warszawie oraz realia dorastania w czasach stalinizmu. Czytelnik odnajdzie tu relacje z pierwszych miłości, dylematy związane z zakładaniem rodziny oraz trudne wybory zawodowe. Książka stanowi osobisty zapis kształtowania się postawy moralnej i obywatelskiej w obliczu opresyjnego systemu.
Czy tę autobiografię można czytać bez znajomości poprzedniej sagi autora?
Tak, ta książka stanowi autonomiczną całość i nie wymaga wcześniejszej lektury sagi "Dzieje dwóch rodzin". Choć chronologicznie kontynuuje wątki rodzinne, autor konstruuje narrację w sposób w pełni zrozumiały dla nowego odbiorcy. Skupienie na osobistych losach twórcy sprawia, że jest to doskonały punkt wyjścia do poznania biografii i postawy Kazimierza Orłosia. Lektura pozwala zrozumieć źródła inspiracji literackich pisarza bez konieczności nadrabiania poprzednich tomów.
Jaką rolę w narracji odgrywa tło historyczne powojennej Polski?
Warstwa historyczna jest kluczowym elementem opowieści, służącym jako wnikliwy portret przemian ustrojowych w kraju. Autor z dużą precyzją oddaje atmosferę codzienności w PRL, od mroków stalinizmu po okres odwilży i narodziny opozycji demokratycznej. Wspomnienia te rzucają nowe światło na funkcjonowanie środowisk inteligenckich i ich opór wobec władzy ludowej. Dzięki temu książka zyskuje istotną wartość dokumentalną dla osób zainteresowanych historią najnowszą.
Dla kogo ta publikacja może nie być odpowiednim wyborem?
Pozycja ta nie jest polecana czytelnikom poszukującym dynamicznej akcji lub lekkiej beletrystyki o charakterze stricte rozrywkowym. Jest to literatura faktu o charakterze refleksyjnym, wymagająca od odbiorcy skupienia na detalach historycznych i obyczajowych. Osoby niezainteresowane kontekstem politycznym Polski Ludowej mogą uznać szczegółowe opisy działalności opozycyjnej za zbyt obszerne. Treść najlepiej trafi do osób ceniących rzetelne świadectwa epoki i spokojną, klasyczną narrację.
Jak "Dzieje człowieka piszącego" opisują kulisy wydania słynnej powieści "Cudowna melina"?
Autor przedstawia okoliczności publikacji tego dzieła jako moment przełomowy, który zdefiniował jego dalszą ścieżkę życiową i zawodową. W książce znajdziemy opis konsekwencji, jakie spotkały pisarza za odważne ukazanie nadużyć partyjnych kacyków w tamtym okresie. Orłoś relacjonuje proces podejmowania decyzji o wydaniu książki poza cenzurą oraz wynikające z tego represje ze strony aparatu państwowego. To fascynujące studium ceny, jaką w czasach komunizmu płaciło się za artystyczną i obywatelską niezależność.
