Cmentarz w Pradze

Simonini - główny bohater powieści "Cmentarz w Pradze", to osobnik stojący w cieniu mechanizmów historii, a zarazem te mechanizmy poruszający. To wcielenie spiskowych teorii rządzących światem, sposobu myślenia o świecie, w którym trzeba na kogoś zwalić winę za to, co złego nam się przydarzyło. Simonini to jedyny fikcyjny bohater powieści; pozostali są autentyczni, jednak Simonini, stojący w cieniu, w cylindrze i pelerynie, to zarazem najbardziej prawdziwa i ponadczasowa postać tej historii.

Będę szczery - nasłuchałem się wcześniej od różnych znajomych o "Protokołach mędrców Syjonu", moja świętej pamięci babcia też opowiadała mi o dzieciach porywanych przez Żydów, aby uzyskać krew na rytualną macę. To nie jest tak, że te legendy można dziś odłożyć do skansenu antysemickich osobliwości. Do dziś słyszę czasem, że Adam Szechter Michnik kręci trybami masońskich mechanizmów, wpływających na polityczne elity. To właśnie dlatego powieść Umberto Eco jest taka potrzebna - dzięki niej łatwiej będzie nam zmierzyć się z widmami, które krążą nad naszymi głowami i budzą nasze głęboko skrywane lęki.

To wielka pokusa być takim "nieruchomym poruszycielem" jak Simonini. Jest w tej makiawelicznej koncepcji iście szatańska próba kreowania ludzkich dziejów wedle własnego widzi mi się. A wszystko polega na tym, aby na kogoś zrzucić winę. Jeśli jest się wychowanym w duchu katolickiej tradycji, tego winowajcę nietrudno będzie wskazać - oczywiście będą to Żydzi, którzy sprzeciwili się Bożej woli i skazali na ukrzyżowanie Jezusa z Nazaretu. Teraz wystarczy już tylko odrobina fantazji, która stworzy mroczne historie o światowym spisku, który dąży do panowania nad światem. Choć nie do końca - przecież sławetne "Protokoły..." to osobliwa kompilacja literackich prób Dumasa, Joly'ego, Goedschego i Taxila, bo, aby historia była wiarygodna, musiała już być przez kogoś wcześniej opowiedziana.

Może tak właśnie wygląda cała historia literatury - nieustanne dokładanie i wykorzystywanie cudzych pomysłów. Różnica jest tylko taka, że "zwykła" literatura nie ma ambicji wpływania na losy świata, pragnie jedynie dokonać pewnej syntezy, zatrzymać to, co ulotne. Historia Simoniniego mówi czytelnikowi o niebezpieczeństwie, wynikającym z dosłowności idei. Coś funkcjonującego jako potencja wyobraźni, staje się nagle prawdą. Ktoś z rozmysłem tworzy swoją historię nie jako opowieść, ale jako obiektywnie istniejący element rzeczywistości, na domiar złego przesycony wrogością wobec świata. Ktoś budzi drzemiące w mroku ludzkiego jestestwa demony, by stały się one nikczemnym usprawiedliwieniem naszego zła i małości.

Simonini i jemu podobni szerokie pole do działania zyskali pod koniec XIX wieku, gdy głodne masy zaczęły napływać do miast w poszukiwaniu lepszych warunków egzystencji. Niebezpieczeństwa płynące z rozczarowania i nędzy stawały się zarzewiem coraz większych konfliktów społecznych. Wykorzystywali to coraz liczniejsi pobratymcy Raskolnikowa, którzy, wierząc w swą wielkość i ignorując moralność, pragnęli podjąć rząd dusz i decydować o losach narodów. Myślę, że "Cmentarz w Pradze" jest doskonałym komentarzem do tego momentu historii, gdy siła drukowanego słowa miała taką moc, że mogła zmieniać losy świata i decydować o życiu i śmierci narodów. W taki sposób spełniała się romantyczna idea o sprawczej mocy poetyckiego słowa, które niestety nieraz stawało się ciałem. Cóż - świat literackiej fikcji rządzi się swoimi prawami. Problem w tym, że każdy może tę fikcję interpretować po swojemu. Zawsze znajdą się chętni zaserwować radykalną wersję popularnych poglądów, zniekształcając je pod swoim kątem.

Moja bardzo wysoka ocena powieści Umberto Eco jest, jak zawsze w przypadku tego autora, nieco na wyrost. Tyle, że to wina mojej ignorancji, a nie włoskiego pisarza. Autor przytacza w swoim dziele tyle kontekstów historycznych, postaci, prezentujących taką wielość poglądów, że można się w tym gąszczu pogubić. Dla przybliżenia tematu warto poczytać u cioci Wiki o "Protokołach mędrców Syjonu" oraz artykuł Janusza Tazbira na ten temat, do którego link umieszczam poniżej*. Warto też zbliżyć się nieco do karbonariuszy i Garibaldiego, komunardów czy sprawy Dreyfussa. Dla większych erudytów możliwość buszowania w historii w kontekście teorii spisków to będzie, jestem przekonany, dzika rozkosz. Dla zwykłych zjadaczy książek będą jezuici i sataniści, masoni i agenci wywiadu, zamachy, spiski, morderstwa... A dla fanów psychoanalizy - Doktor Freud. "Cmentarz w Pradze" to potężna i potrzebna książka, wielka myśl i głęboka refleksja podane w sensacyjnym sosie. Zapomniałem dodać, że Simomini był smakoszem, więc znajduje się tu także kilka ciekawych przepisów kulinarnych. Pozostaje mi zatem życzyć smacznego.

"Cmentarz w Pradze" przeczytałem dwa razy. Po pierwsze dlatego, że książka ta jest po prostu dobra, a po drugie - bo nie za dużo z niej zrozumiałem za pierwszym razem. Jest to bowiem powieść trudna, napisana pięknym, wyszukanym językiem, w czasem trudno wytłumaczalny sposób przeskakująca z jednego wątku w drugi. Nie sposób w paru zdaniach określić, o czym ta powieść jest i jakie niesie przesłanie.

Bohaterem "Cmentarza w Pradze" jest Simone Simonini - fałszerz preparujący na zlecenie różne dokumenty, mistrz w swoim fachu, postać na pierwszy rzut oka nawet sympatyczna. W głębi duszy Simonini jest wielkim egoistą, brzydzącym się kobietami i pałającym nienawiścią do każdego narodu, zwłaszcza żydowskiego. Jego kosmopolityczna postawa pozwala mu przyjmować zlecenia od każdego, kto jest w stanie zapłacić żądaną kwotę.

Trudno powiedzieć, jak fałszerska działalność Simoniniego wpłynęła na jego tożsamość i jak preparowanie na zlecenie dziejów świata odbiło się na jego psychice. W tym kontekście zapytać należy o kogoś, kto w powieści pojawia się jako Dalla Piccola. Kim jest ten równie tajemniczy jak sam Simonini ksiądz? Czy jest ON wytworem wyobraźni Simoniniego, czy jego faktycznie istniejącym alter ego? A może Simone Simonini i ksiądz Dalla Piccola to jedna i ta sama osoba? Eco do ostatniej strony powieści nie odpowiada czytelnikowi na te pytania, dodając do tej i tak mocno zagadkowej fabuły jeszcze jeden mocno niejasny wątek.

"Cmentarz w Pradze" polecam każdemu, kto w powieści ceni nie klarowność fabuły i prowadzenie narracji w stylu "po nitce do kłębka", lecz przede wszystkim pisarski kunszt i zabawę autora z czytelnikiem - raz w berka, a innym razem w chowanego.

Z góry uprzedzam, że tytuł książki jest mylący, ponieważ wbrew pozorom akcja powieści ani przez chwilę nie toczy się w Pradze. Motywem przewodnim książki Umberto Eco jest historia powstania owianych złą sławą Protokołów Mędrców Syjonu, kontrowersyjnej broszury, która na początku XX wieku uchodziła za uzasadnienie postaw antysemickich. Tytułowa nekropolia usytuowana w stolicy Czech, pojawia się właśnie tylko tam, jako domniemane miejsce spotkania spiskujących rabinów, planujących zdobycie dominacji nad światem.

Akcja książki toczy się w pierwszej i przede wszystkim w drugiej połowie XIX wieku, w rozmaitych lokacjach, gdzie miały miejsce ważne i epokowe wydarzenia dla przebiegu dziewiętnastowiecznej historii Europy. Głównym bohaterem jest pochodzący z Piemontu, a zamieszkały w Paryżu kapitan Simone Simonini. Poznajemy go w momencie, kiedy przeżywa problem związany z narastającym w nim kryzysem tożsamości. Simonini, aby ustalić przyczynę tego stanu rzeczy, odbywa swoistą podróż w czasie, przypominając sobie swoje życie wydarzenie po wydarzeniu, poczynając od lat swojej młodości.

Cmentarz w Pradze oparty jest na bardzo rozległym materiale historycznym. Na uwagę zasługuje fakt, że wszystkie postacie pojawiające się na stronach powieści są postaciami historycznymi, z wyjątkiem głównego bohatera, który został zainspirowany dwoma bliżej nieokreślonymi postaciami historycznymi zabarwionymi elementami fikcji literackiej. Mnogość wątków oraz kontekstów historycznych jest przeogromna: zjednoczenie Włoch, rewolucja lutowa we Francji, Komuna Paryska, wojna francusko-prusko, prowokacja Leo Taxila, afera panamska, sprawa Dreyfusa oraz wiele innych. Dla fanów Umberto Eco, wnikliwych czytelników zafascynowanych historią jest to nie lada gratka, gdyż owa mnogość pobudza do poznawania historii epoki, poszerzania wiedzy na temat wydarzeń powierzchownie lub wybiórczo potraktowanych przez autora. Taka postawa na pewno pozwala lepiej poznać historię XIX wieku oraz w pełni zrozumieć najnowszą powieść autora.

Oprócz skondensowania dużej liczby wydarzeń historycznych, w powieści pojawia się także mnóstwo postaci historycznych, w tym wiele o doniosłym znaczeniu dla dalszych losów Europy i świata. Umberto Eco uprawia historię w specyficzny sposób, nie próbuje formułować ocen czy wniosków, a zamiast tego prezentuje wykluczające się wzajemnie opinie i oceny. Owe opinie stoją wobec siebie w opozycji, ponieważ wyrażają stanowiska zwalczających się nawzajem ugrupowań lub środowisk. Doskonałym tego przykładem są wnioski sformułowane na temat Giuseppe Garibaldiego, który według swojego piewcy - Aleksandra Dumasa jest uosobieniem odwagi i wszelkich cnót, natomiast w oczach przedstawicieli Państwa Kościelnego jest zwykłym awanturnikiem korzystającym z masońskich pieniędzy. Za główną przyczynę rewolucji i wojen autor uznaje fanatyzm i przekonanie o posiadaniu prawdy na wyłączność. Konkludując, według Umberto Eco poznanie prawdy obiektywnej nie jest możliwe, celem jest raczej przekonanie do swojego zdania. Niemożność poznania prawdy stanowi doskonały grunt do propagowania nienawiści, poprzez tworzenie alternatywnych rzeczywistości w postaci spiskowych teorii dziejów.

Klimat powieści jest bardzo mroczny i w takim samym świetle jawi się główny bohater, kapitan Simonini. Z powodu jego charakteru, aparycji czy choćby głoszonych poglądów, w gruncie rzeczy należy określić Włocha mianem antybohatera. Bez wątpienia, Simone Simonini zamiast sympatii wzbudza raczej antypatię. Mało tego, trudno jest znaleźć w powieści jakąkolwiek postać, którą w pełni można zaklasyfikować jako pozytywną. Można uznać to za zarzut, jednak według mnie jest to świadomy zabieg autora, mający na celu ukazanie epoki oraz żyjących w niej ludzi w określonej konwencji. Celem Umberto Eco jest przedstawienie świata, gdzie sprawcza moc słowa może poruszać tłumy i manipulować opinią społeczną w taki sposób, aby kłamstwo rościło sobie prawo do bycia prawdą. Należy tutaj podkreślić ścisłe nawiązanie do współczesności, pomimo tego że zmianie uległy techniki przekazu informacji, reguły i metody postępowania stosowane w świecie polityki pozostały takie same jak dawniej. Mamy tutaj do czynienia z funkcją moralizatorską, przestrzega to bowiem przed nadmiernym obdarzaniem zaufania i zawierzaniem politykom oraz innym osobom pełniącym funkcje publiczne. Ostateczne losy kapitana Simonini stanowią kolejną przestrogę, ukazują bowiem do czego prowadzi życie napędzane przez nienawiść oraz prowadzone w oparciu o uprzedzenia.

Umberto Eco budując klimat epoki, posłużył się wiernym odwzorowaniem nastrojów antysemickich, które w tym czasie coraz częściej dochodziły do głosu na masową skalę. Najbardziej wymownym tego przykładem jest kapitan Simone Simonini, chociaż nigdy nie doznał żadnej krzywdy z rąk Żydów, był nieprzejednanym i zajadłym antysemitą. Opowieściami o ubabranym we krwi chrześcijańskich dzieci Mordechaju, antysemityzm zaszczepił w nim dziadek, natomiast jezuickie wychowanie obsesyjnie umocniło go w tym przekonaniu. Wobec braku zdecydowanego odcięcia się od postaw antysemickich, watykańska prasa oraz rzymski rabinat uznały wymowę powieści za propagowanie antysemityzmu. Eco sam skutecznie obronił się przed stawianymi mu zarzutami, jednak pomimo tego, chciałbym dorzucić od siebie swoje trzy grosze w tej sprawie. Uważam, że zarzuty skierowane w stronę autora są wyrazem braku zrozumienia funkcji i celu beletrystyki. Owszem, jestem w stanie zgodzić się co do faktu, że literatura jest nośnikiem idei, jednakże dużym nadużyciem jest uznawanie fabuły kropka w kropkę za wykładnie światopoglądu autora utworu. Podążając tokiem myślenia krytyków, za szkodliwe należy uznać wszystkie utwory traktujące o krzywdzie i występku, co jest oczywiście z gruntu niedorzeczne.

Kiedy spojrzymy na książkę przez pryzmat marki jaką wyrobił sobie autor, poprzeczka podnoszona jest wyżej, a wzrastające oczekiwania zmuszają do spojrzenia na książkę bardziej krytycznym okiem. Wspomniałam wcześniej, iż lektura powieści może stanowić bodziec do zgłębiania historii. Owszem jest to prawda, jednak uczciwie należy nadmienić, że w labiryncie zdarzeń i gąszczu postaci jaki zaserwował autor, czytelnicy niebędący fascynatami historii mogą poczuć się zagubieni. Z tego powodu obawiam się, że bez znajomości tła historycznego, powieść może zostać źle odebrana lub opacznie zrozumiana. Na uwagę i słowa uznania zasługują takie smaczki jak będące jadłospisem XIX wieku przepisy kulinarne oraz receptury produkcji bomb w warunkach domowych, jednak sam styl i konstrukcja powieści pozostawia trochę do życzenia.

Początek książki jest bardzo interesujący, humorystyczny i niezwykle obiecujący, lecz dalsza cześć powieści już tak nie zachwyca. Poprzez wręcz lawinowe nagromadzenie faktów, lektura dłuży się, ze strony na stronę staje się coraz bardziej nużąca. Momentami bardziej przypomina to podręcznik historii niż powieść historyczną. Czytelnik bardzo szybko traci kontakt z bohaterami, dlatego kolejne kartki przewraca się z coraz większą obojętnością. Chociaż przez całą lekturę czekamy aż coś się wreszcie wydarzy, nie jest to taki rodzaj napięcia którego wszyscy byśmy oczekiwali. Ostatecznie dzieje się naprawdę niewiele. Właściwa akcja powraca dopiero na samym końcu, kiedy następuje rozwiązanie intrygi, ale i w tym miejscu nie ma żadnego zaskoczenia, ponieważ jest ono bardzo proste i przewidywalne.

Reasumując, Cmentarz w Pradze jest bez wątpienia bardzo wartościową pozycją. Książka posiada bogate przesłanie, jest również dobrym nośnikiem idei. Zdemaskowanie mechanizmów powstawania spiskowych teorii dziejów stanowi przestrogę i wskazówkę dla wszystkich współcześnie żyjących ludzi. Książka Umberto Eco jest pozycją obowiązkową dla wszystkich fascynatów historii, jednak nie można uznać jej za obowiązkową dla pozostałych czytelników, oparta jest bowiem na zbyt rozległym materiale historycznym. Z powodu przerostu ilości wątków, postaci i zdarzeń historycznych, trudno uznać książkę za pełnoprawną beletrystykę. Brak zachowania odpowiedniej proporcji między wiedzą historyczną a funkcją rozrywkową, czyni powieść nieprzystępną dla czytelników poszukujących w literaturze przede wszystkim finezyjnej i wciągającej fabuły. Niemniej jednak zachęcam do lektury. Pomimo dużej objętości, radzę czytać książkę powoli i wnikliwie, ponieważ tylko w ten sposób można odkrywać jej rozliczne walory. Cierpliwość naprawdę popłaca, gdyż tylko książki czytane powoli stają się tymi pięknymi i ważnymi, które potrafią zmieniać życie.

To jedna z najbardziej kontrowersyjnych powieści Eco, ukazująca historię fałszerza dokumentów, który nieświadomie tworzy fundamenty dla jednej z najbardziej znanych teorii spiskowych – "Protokołów Mędrców Syjonu". Bohater jest antysemitą i cynikiem, co czyni go jedną z najmniej sympatycznych postaci w literaturze Eco. Książka pokazuje, jak łatwo manipulować ludźmi za pomocą propagandy i kłamstw. Choć temat jest poważny, autor nie stroni od ironii i groteski, tworząc wielowymiarową opowieść o mechanizmach dezinformacji.

„Cmentarz w Pradze”, przedostatnia powieść włoskiego pisarza, to trudna lektura. Typowo dla koneserów dzieł ambitnych. W moim odczuciu wymaga pewnego obycia literackiego. Nie należy do najłatwiejszych w odbiorze. Zarówno z racji języka, jak i konstrukcji. Warto jednak doczytać do końca. Zakończenie pozwala spojrzeć na opisaną historię z zupełnie innej perspektywy. Przynajmniej tak było w moim przypadku.

Książka miejscami zmusza do zastanowienia. Najlepiej czytać ją w domowym zaciszu. Tak, aby móc zapewnić sobie odpowiedni poziom koncentracji. Swego czasu wzbudziła spore kontrowersje. Dobrze więc po nią sięgnąć i wyrobić sobie indywidualną opinię na temat antysemityzmu, który jest w niej poruszany.