Zmiany polityczne i gospodarcze po 1989 roku spowodowały, że działania racjonalne w poprzednim systemie utraciły swój sens. Nie są drogą do poprawy pozycji społecznej rozpatrywanej w kategoriach międzygeneracyjnych, ani też drogą do odtworzenia posiadanej przez rodziców. Ich kontynuacja musi często prowadzić do katastrofy na poziomie indywidualnym, a także mieć negatywne skutki dla społeczeństwa. Równocześnie zdolności adaptacyjne są niejednakowe w różnych grupach społecznych. Między innymi wyznaczają je różne punkty startu, różny poziom elastyczności oraz odmienne możliwości poszczególnych grup społecznych. Nowa rzeczywistość zapoczątkowana na przełomie lat 80. i 90. okazała się niezwykle inspirującym laboratorium badawczym nie tylko dla socjologów i politologów, lecz także dla psychologów społecznych.
Tom zawiera wyniki analizy wybranych zmian w systemach wartości i postawach w kontekście określonej sytuacji ekonomicznej i społecznej Polaków, przemian aspiracji, wyobrażeń o pożądanym porządku społecznym, czynników kształtujących tożsamość społeczną i narodową, które Autorzy niejednokrotnie pokazują w perspektywie interdyscyplinarnej i porównań międzykulturowych. Zawiera też analizy metodologiczne psychologów i socjologów dotyczące efektów zmienności prób respondentów objętych badaniami, zmian w treści pytań.
Teksty zawarte w niniejszym tomie powstały w dużej mierze na podstawie systematycznie gromadzonych danych w latach 1992-2008 w ramach Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego. Badania te były realizowane przez Instytut Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.
Sądzimy, że tom jest w pewnym stopniu unikatowym przyczynkiem do naszej wiedzy na temat przemian zachodzących w Polsce. Równocześnie uwrażliwia Czytelnika na problemy metodologiczne, interpretacji danych, gdy korzysta się z wyników badań sondażowych. Mamy nadzieję, że prowadzone w przyszłości badania PGSS pozwolą w sposób systematyczny kontynuować monitorowanie zmian społecznych i kulturowych zachodzących w Polsce i odnosić je do przemian w innych krajach i kulturach. Pozwolą pisać rozpoczętą tu historię współczesnego społeczeństwa polskiego.
Renata Siemieńska, Piotr Radkiewicz
